Câu 2: Đức tính cao đẹp của “người đồng mình” trong câu thơ: “Người đồng mình thô sơ da thịt – Chẳng mấy ai nhỏ bé đâu con” mà người cha nói với con trong bài thơ “Nói với con”

Để hiểu rõ ý nghĩa sâu sắc của hai câu thơ này, chúng ta cần phân tích từng lớp nghĩa một cách cẩn thận:

Bước 1: Giải thích cụm từ “người đồng mình”

Theo chú thích trong Sách giáo khoa, “người đồng mình” là cách gọi thân thương, gần gũi của những người cùng làng, cùng bản, cùng một dân tộc (ở đây là dân tộc Tày-Nùng) sống trên miền núi cao. Họ có chung nguồn cội, chung lối sống, chung hoàn cảnh. Đây là cách gọi thể hiện sự gắn bó, đoàn kết, yêu thương.

Bước 2: Phân tích hình ảnh “thô sơ da thịt”

Hình ảnh “thô sơ da thịt” gợi lên vẻ bề ngoài giản dị, mộc mạc, không cầu kỳ, hoa mỹ của người dân miền núi. Họ sống gần gũi với thiên nhiên, lao động vất vả, nên vẻ ngoài có phần sạm nắng, phong trần, không được trau chuốt, bóng bẩy như người miền xuôi. Nó cũng ngụ ý một cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, gian khổ, vật chất không dư dả.

Bước 3: Phân tích ý nghĩa câu “Chẳng mấy ai nhỏ bé đâu con”

Đây là câu thơ mang ý nghĩa đối lập và khẳng định sâu sắc.

• Thoạt nhìn, vẻ ngoài “thô sơ da thịt” có thể khiến người ta nghĩ rằng họ yếu ớt, tầm thường, hay “nhỏ bé” về mặt vật chất, về sự sang trọng.
• Tuy nhiên, từ “chẳng mấy ai nhỏ bé đâu con” lại khẳng định một cách mạnh mẽ rằng, đằng sau vẻ ngoài mộc mạc, có phần lam lũ ấy là một tâm hồn cao đẹp, một ý chí kiên cường, một nghị lực phi thường.
• “Nhỏ bé” ở đây không phải là về tầm vóc thể chất, mà là về nhân cách, về tinh thần. Người đồng mình tuy có thể nghèo khó về vật chất, nhưng họ lại vô cùng giàu có về tinh thần.

Bước 4: Tổng hợp các đức tính cao đẹp của “người đồng mình”

Qua hai câu thơ này, người cha đã khắc họa những đức tính cao đẹp của “người đồng mình” cho con mình:

• Ý chí kiên cường, nghị lực phi thường: Họ không chịu khuất phục trước hoàn cảnh khó khăn, trước cuộc sống còn nhiều thiếu thốn.
• Bản lĩnh, tự trọng: Dù có thể bị đánh giá thấp về vẻ ngoài hay điều kiện sống, nhưng họ luôn giữ vững khí tiết, phẩm giá của mình. Họ không chấp nhận sự nhỏ bé về tinh thần.
• Sự mạnh mẽ, dũng cảm: Đối mặt với những khắc nghiệt của thiên nhiên và cuộc sống, họ luôn vững vàng, không hề run sợ.
• Tấm lòng thủy chung, son sắt: Gắn bó với quê hương, với cội nguồn, không dễ dàng từ bỏ.

Tóm lại, hai câu thơ là lời nhắn nhủ đầy tự hào và yêu thương của người cha về những phẩm chất cao quý của cộng đồng mình, nhắc nhở con rằng đừng bao giờ đánh giá con người qua vẻ bề ngoài mà phải nhìn nhận giá trị sâu xa bên trong.

Câu 3: Biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong hai câu thơ: “Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng/ Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ” là gì?

Đây là một trong những câu thơ hay và giàu sức gợi nhất trong bài thơ “Viếng lăng Bác” của nhà thơ Viễn Phương.

Bước 1: Xác định các hình ảnh trung tâm

Trong hai câu thơ, chúng ta thấy xuất hiện hai hình ảnh “mặt trời”:

• “mặt trời đi qua trên lăng”: Đây là hình ảnh mặt trời tự nhiên, là vầng thái dương chiếu sáng hàng ngày, biểu tượng cho sự sống, sự vĩnh hằng của vũ trụ và thời gian.
• “một mặt trời trong lăng rất đỏ”: Đây là hình ảnh Bác Hồ.

Bước 2: Phân tích mối quan hệ giữa hai hình ảnh

Một “mặt trời” là hiện thực tự nhiên, còn một “mặt trời” lại là hình ảnh ẩn dụ dùng để chỉ Bác Hồ. Đây chính là dấu hiệu rõ ràng của biện pháp ẩn dụ.

Bước 3: Nêu tên biện pháp nghệ thuật

Biện pháp nghệ thuật được sử dụng ở đây chính là ẩn dụ.

Bước 4: Giải thích ý nghĩa và tác dụng của biện pháp ẩn dụ

Tác giả đã dùng hình ảnh “mặt trời” để ẩn dụ cho Bác Hồ, vì:

• “Mặt trời” là nguồn sáng, nguồn sống: Bác Hồ là người đã mang lại ánh sáng cách mạng, sự tự do, độc lập cho dân tộc Việt Nam, dẫn lối cho dân tộc thoát khỏi đêm dài nô lệ. Người là nguồn sống tinh thần bất diệt của cả dân tộc.
• “Mặt trời” là biểu tượng của sự vĩ đại, bất diệt: Bác Hồ là một vĩ nhân, một lãnh tụ kính yêu, có công lao to lớn, vĩ đại như mặt trời. Dù Bác đã đi xa nhưng hình ảnh, tư tưởng và sự nghiệp của Người vẫn sống mãi trong lòng dân tộc, vĩnh cửu như mặt trời.
• Cụm từ “rất đỏ” càng nhấn mạnh sự chói chang, nồng ấm của mặt trời. Nó gợi lên sức sống mãnh liệt, tình yêu nước nồng nàn, nhiệt huyết cách mạng cháy bỏng của Bác, và cả tình yêu thương bao la mà Bác dành cho nhân dân.

Biện pháp ẩn dụ này đã thể hiện lòng tôn kính, ngưỡng mộ vô bờ bến của nhà thơ và của cả dân tộc đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, khẳng định sự bất tử của Người trong lòng mỗi người dân Việt Nam.

Câu 4: Đọc khổ thơ sau và thực hiện các yêu cầu bên dưới:

“Vẫn còn bao nhiêu nắng

Đã vơi dần cơn mưa

Sấm cũng bớt bất ngờ

Trên hàng cây đứng tuổi”

a. Đoạn thơ trên được trích từ tác phẩm nào? Ai là tác giả?

Đây là khổ thơ thuộc bài thơ “Sang thu” của nhà thơ Hữu Thỉnh.

b. Chỉ ra tính ẩn dụ của hai hình ảnh “sấm” và “hàng cây đứng tuổi”

Hai hình ảnh “sấm” và “hàng cây đứng tuổi” trong đoạn thơ này mang ý nghĩa ẩn dụ sâu sắc, không chỉ miêu tả hiện tượng tự nhiên mà còn gợi ra những chiêm nghiệm về cuộc đời con người:

• Hình ảnh “sấm”:
  • Nghĩa tả thực: Sấm là tiếng động lớn, dữ dội, bất ngờ thường đi kèm với những cơn mưa rào mùa hạ. Nó gợi cảm giác giật mình, lo lắng.
  • Nghĩa ẩn dụ: “Sấm” tượng trưng cho những biến cố, thử thách, thăng trầm, những giông bão, bất ngờ ập đến trong cuộc đời con người, đặc biệt là trong tuổi trẻ. Đó có thể là những khó khăn, cú sốc, hay những biến động lớn lao khiến ta chao đảo.
  • “Sấm cũng bớt bất ngờ”: Gợi ý rằng khi con người đã từng trải, trưởng thành, họ sẽ không còn dễ dàng bị những “cơn sấm” của cuộc đời làm cho giật mình, lo sợ nữa. Họ đã quen với những thử thách và có khả năng đối mặt một cách bình tĩnh hơn.
• Hình ảnh “hàng cây đứng tuổi”:
  • Nghĩa tả thực: Là những cây cổ thụ đã sống lâu năm, thân cành vững chãi, trải qua bao mùa mưa nắng, bão giông.
  • Nghĩa ẩn dụ: “Hàng cây đứng tuổi” tượng trưng cho những con người đã từng trải, đã qua phần lớn cuộc đời, đạt đến tuổi xế chiều hoặc tuổi trung niên. Họ là những người đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm sống, sự từng trải, bản lĩnh và sự trầm tĩnh.
  • Kết hợp với “sấm cũng bớt bất ngờ”: Những “hàng cây đứng tuổi” này đã đủ sức mạnh và kinh nghiệm để đứng vững, không còn dễ dàng bị lay động bởi những “tiếng sấm” (biến cố) của cuộc đời. Họ có sự chín chắn, điềm đạm trước mọi sóng gió.

Như vậy, hai hình ảnh ẩn dụ này đã khéo léo chuyển tải những suy tư sâu sắc của nhà thơ về sự chuyển giao của thiên nhiên và những chiêm nghiệm về vòng đời, về sự trưởng thành và từng trải của con người.

c. Viết đoạn văn từ 7 – 10 câu nêu cảm nhận của em về đoạn thơ trên.

Khổ thơ cuối cùng của bài “Sang thu” đã khép lại bằng những suy tư sâu lắng, gợi cho người đọc nhiều cảm xúc và chiêm nghiệm về sự biến chuyển của vạn vật và cuộc đời. “Vẫn còn bao nhiêu nắng” cho thấy cái nắng cuối hạ vẫn còn vương vấn, nhưng “Đã vơi dần cơn mưa” lại báo hiệu sự dịu đi, bớt gay gắt của thời tiết, tạo nên một không gian chuyển mùa thật nhẹ nhàng mà rõ rệt. Không chỉ thiên nhiên, “Sấm cũng bớt bất ngờ” còn là tín hiệu cho thấy sự thay đổi trong cả bầu trời, báo hiệu một giai đoạn bình yên hơn đang tới. Đặc biệt, hình ảnh “Trên hàng cây đứng tuổi” mang đậm tính ẩn dụ, không chỉ là những cây cổ thụ vững chãi trước bão giông mà còn là những con người đã từng trải qua bao thăng trầm của cuộc đời. Khổ thơ đã khéo léo lồng ghép triết lý về sự trưởng thành của con người: khi đã “đứng tuổi”, ta trở nên trầm tĩnh, kiên định hơn trước những “sấm” (biến cố) của cuộc đời. Từ bức tranh thiên nhiên giao mùa, Hữu Thỉnh đã gợi mở một cách tinh tế về quy luật của cuộc sống, về sự chín chắn, điềm đạm khi con người đến độ tuổi xế chiều, khiến ta cảm nhận được vẻ đẹp của sự từng trải và vẻ đẹp của thời gian.

Cô hy vọng phần giải đáp này đã giúp các em hiểu sâu sắc hơn về các tác phẩm thơ và rèn luyện kỹ năng phân tích, cảm thụ văn học. Chúc các em luôn yêu thích môn Ngữ văn và đạt kết quả cao trong học tập nhé!