Mục tiêu bài học:

• Nhận diện chính xác các biện pháp tu từ trong ngữ liệu.
• Phân tích và giải thích được tác dụng nghệ thuật của các biện pháp tu từ đó trong việc biểu đạt nội dung và cảm xúc.

Để giải quyết dạng bài tập này, các em cần thực hiện theo hai bước cơ bản sau đây:

Phương pháp giải:

1. Bước 1: Chỉ ra biện pháp tu từ. Các em đọc kĩ câu/cụm từ, đối chiếu với các biện pháp tu từ đã học (so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, hoán dụ, nói quá, nói giảm nói tránh, điệp ngữ, liệt kê, đối lập, v.v…) để tìm ra biện pháp phù hợp nhất.
2. Bước 2: Nêu tác dụng của biện pháp tu từ đó. Sau khi xác định được biện pháp, các em cần giải thích xem biện pháp đó giúp người viết (người nói) thể hiện điều gì: làm cho hình ảnh thêm sinh động, gợi cảm; nhấn mạnh một đặc điểm, trạng thái; bộc lộ cảm xúc (vui, buồn, tự hào, đau xót…); gây ấn tượng mạnh mẽ cho người đọc/người nghe, v.v…

Bây giờ chúng ta cùng phân tích từng trường hợp cụ thể nhé!

a) “dân công đỏ đuốc từng đoàn
bước chân nát đá muôn tàn lửa bay”

Phân tích:

Bước 1: Chỉ ra biện pháp tu từ.

• Chúng ta hãy chú ý vào cụm từ “bước chân nát đá muôn tàn lửa bay”. Liệu bước chân của con người có thể “nát đá” và tạo ra “muôn tàn lửa bay” theo nghĩa đen không? Chắc chắn là không rồi. Điều này đã được phóng đại lên rất nhiều so với sự thật.
• Vì vậy, biện pháp tu từ được sử dụng ở đây là nói quá (hay còn gọi là phóng đại, khoa trương).

Bước 2: Nêu tác dụng.

• Biện pháp nói quá “bước chân nát đá muôn tàn lửa bay” có tác dụng:
  • Nhấn mạnh và làm nổi bật sức mạnh phi thường, sự đoàn kết, tinh thần dũng cảm, quyết tâm cao độ của đội ngũ dân công trong những ngày kháng chiến gian khổ.
  • Diễn tả một cách hình ảnh và đầy ấn tượng quy mô to lớn, sự hùng hậu, khí thế hừng hực, mạnh mẽ của đoàn quân dân công. Họ không chỉ đi mà còn tạo ra sức mạnh làm thay đổi cả không gian, địa hình.
  • Gợi cảm giác tự hào, khâm phục trước những đóng góp vĩ đại của người dân trong cuộc chiến tranh vệ quốc. Câu thơ cho thấy sự đồng lòng, nhất tề đứng lên của cả dân tộc vì độc lập, tự do.

b) “Đã tan tác những bóng thù hắc ám
Đã sáng lại trời thu tháng tám”

Phân tích:

Bước 1: Chỉ ra biện pháp tu từ.

• Chúng ta hãy xem xét hai vế của đoạn thơ: “những bóng thù hắc ám” và “trời thu tháng tám”.
  • “Bóng thù hắc ám” gợi đến sự tối tăm, u ám, tượng trưng cho ách đô hộ, sự áp bức, chiến tranh và những đau khổ mà kẻ thù gây ra.
  • “Trời thu tháng tám” lại gợi đến sự trong trẻo, tươi sáng, tượng trưng cho hòa bình, độc lập, tự do sau cách mạng tháng Tám lịch sử.
• Rõ ràng, giữa hai hình ảnh này có sự đối lập rõ rệt về nghĩa và sắc thái. Một bên là tối tăm, một bên là tươi sáng.
• Vì vậy, biện pháp tu từ được sử dụng ở đây là đối lập (hay còn gọi là tương phản). Ngoài ra, “bóng thù hắc ám” và “trời thu tháng tám” còn là những hình ảnh ẩn dụ cho hai trạng thái đối lập của đất nước.

Bước 2: Nêu tác dụng.

• Biện pháp đối lập kết hợp với ẩn dụ có tác dụng:
  • Tạo ra sự tương phản mạnh mẽ giữa hai thời kỳ: thời kỳ đất nước bị chiếm đóng, chìm trong bóng tối và thời kỳ đất nước được giải phóng, độc lập, tự do.
  • Làm nổi bật niềm vui sướng, hân hoan của dân tộc khi thoát khỏi cảnh nô lệ, ách áp bức của kẻ thù. Hình ảnh “trời thu tháng tám” mang ý nghĩa biểu tượng cho một tương lai tươi sáng, hòa bình, độc lập.
  • Khẳng định ý nghĩa lịch sử vĩ đại của Cách mạng tháng Tám, đánh dấu một bước ngoặt trọng đại, đưa dân tộc Việt Nam sang một kỷ nguyên mới.
  • Gây ấn tượng sâu sắc về sự thay đổi lớn lao, đột ngột, từ đau khổ sang hạnh phúc, từ tăm tối sang ánh sáng.

c) “Mới được nghe giọng hờn dịu ngọt
Huế giải phóng nhanh mà anh lại muộn về”

Phân tích:

Bước 1: Chỉ ra biện pháp tu từ.

• Chúng ta hãy tập trung vào cụm từ “giọng hờn dịu ngọt”.
  • “Hờn” mang ý nghĩa là giận dỗi, trách móc, có chút oán trách.
  • “Dịu ngọt” lại mang ý nghĩa nhẹ nhàng, êm ái, đáng yêu.
• Hai từ “hờn” và “dịu ngọt” dường như đối lập về mặt ý nghĩa, nhưng lại được đặt cạnh nhau để bổ nghĩa cho “giọng”. Sự kết hợp này tạo nên một sắc thái biểu cảm đặc biệt, không phải là sự giận dữ gay gắt mà là một sự trách móc nhẹ nhàng, đầy yêu thương.
• Biện pháp tu từ được sử dụng ở đây là tương phản (hoặc có thể xem là một dạng nghịch lý từ ngữ – oxymoron trong tiếng Anh), khi hai từ có nghĩa đối lập được dùng để diễn tả một sự vật, hiện tượng hoặc cảm xúc phức tạp, đa chiều.

Bước 2: Nêu tác dụng.

• Biện pháp tương phản trong cụm từ “giọng hờn dịu ngọt” có tác dụng:
  • Diễn tả một cách tinh tế và sâu sắc thái độ, tình cảm của người con gái dành cho người yêu. Đó là sự trách móc nhẹ nhàng, giận yêu, không phải giận thật mà là để thể hiện sự quan tâm, mong nhớ.
  • Làm nổi bật sự phức tạp, đa chiều trong cảm xúc của nhân vật: vừa có chút hờn dỗi vì người yêu chưa về kịp khi quê hương đã giải phóng, vừa thể hiện tình cảm dịu dàng, ngọt ngào, thấu hiểu cho hoàn cảnh của anh.
  • Tạo nên một hình ảnh gợi cảm, đáng yêu về người con gái, qua đó làm cho tình yêu đôi lứa trở nên thi vị, lãng mạn hơn.
  • Gợi sự đồng cảm, thích thú cho người đọc/người nghe, giúp họ hình dung được một cuộc trò chuyện đầy tình cảm và sự gắn bó giữa hai người.

Hy vọng qua phần phân tích chi tiết này, các em đã hiểu rõ hơn về cách nhận diện và phân tích tác dụng của các biện pháp tu từ. Hãy luyện tập thường xuyên để nâng cao kĩ năng của mình nhé!