Hôm nay, cô sẽ hướng dẫn các em giải quyết một đề bài so sánh văn học rất thú vị và cũng là trọng tâm của chương trình Ngữ văn 11: So sánh “cái tôi” trữ tình trong hai bài thơ “Vội vàng” của Xuân Diệu và “Tràng giang” của Huy Cận. Đây là dạng bài giúp các em hiểu sâu sắc về phong trào Thơ mới và chân dung tinh thần của con người trong giai đoạn lịch sử đặc biệt này.

Để có một bài văn tốt, chúng ta không nên viết ngay mà cần đi theo các bước. Cô sẽ trình bày chi tiết từng bước, từ việc lập dàn ý cho đến bài văn mẫu hoàn chỉnh để các em tham khảo nhé.

PHẦN 1: HƯỚNG DẪN LẬP DÀN Ý CHI TIẾT

Một dàn ý chi tiết chính là “xương sống” của bài văn, giúp các em triển khai ý một cách logic, không bỏ sót ý và không lặp ý.

A. MỞ BÀI

– Dẫn dắt, giới thiệu về phong trào Thơ mới và sự xuất hiện của “cái tôi” cá nhân, một bước đột phá trong lịch sử văn học dân tộc.

– Giới thiệu hai tác giả tiêu biểu: Xuân Diệu – nhà thơ “mới nhất trong các nhà thơ mới” và Huy Cận – nhà thơ mang “nỗi sầu vạn cổ”.

– Giới thiệu hai tác phẩm “Vội vàng” và “Tràng giang”, nêu vấn đề cần nghị luận: Hai bài thơ đều thể hiện sâu sắc “cái tôi” của thi nhân nhưng lại có những sắc thái biểu hiện rất riêng, một bên là cái tôi ham sống, vồ vập, một bên là cái tôi cô đơn, sầu não trước vũ trụ.

B. THÂN BÀI

Luận điểm 1: Những điểm gặp gỡ, tương đồng của “cái tôi” trong “Vội vàng” và “Tràng giang”.

– Đều là những “cái tôi” mang đậm dấu ấn của Thơ mới: Lần đầu tiên trong thơ ca, con người dám bộc lộ trực tiếp những cảm xúc, những trạng thái nội tâm phức tạp của mình. Cả Xuân Diệu và Huy Cận đều không ngần ngại nói lên nỗi lòng riêng tư.

– Đều là những “cái tôi” mang một nỗi buồn, một niềm khắc khoải của thời đại:

+ Trong “Vội vàng”, đó là nỗi buồn, sự lo âu, cuống quýt trước sự trôi chảy của thời gian.

+ Trong “Tràng giang”, đó là nỗi buồn mênh mang, hiu quạnh trước không gian vũ trụ rộng lớn.

-> Chung một nỗi buồn, nỗi sầu của “thế hệ mất gốc”, mất phương hướng trong bối cảnh xã hội bấy giờ.

Luận điểm 2: Những điểm khác biệt sâu sắc – đây là trọng tâm của bài viết.

Tiêu chí 1: Thái độ và cảm quan về cuộc đời, thời gian.

– Cái tôi trong “Vội vàng”: Là một cái tôi ham sống, yêu đời đến cuồng nhiệt.

+ Nhìn đời bằng đôi mắt “xanh non, biếc rờn”, thấy cuộc đời là một “thiên đường trên mặt đất”, một “bữa tiệc trần gian” đầy hương sắc.

+ Cảm nhận sâu sắc sự trôi chảy của thời gian tuyến tính, mỗi giây phút qua đi là mất đi vĩnh viễn. Từ đó sinh ra tâm trạng hốt hoảng, lo sợ (“Tôi sung sướng. Nhưng vội vàng một nửa”).

+ Hành động: Muốn “tắt nắng”, “buộc gió”, muốn đoạt quyền tạo hoá để giữ mãi vẻ đẹp cuộc đời. Khi bất lực thì sống “vội vàng”, “gấp gáp”, tận hưởng một cách vồ vập, hối hả (“Thà một phút huy hoàng rồi chợt tối / Còn hơn buồn le lói suốt trăm năm”).

-> Đó là một “cái tôi” trần thế, hướng ngoại, muốn chiếm lĩnh và tận hưởng.

– Cái tôi trong “Tràng giang”: Là một cái tôi cô đơn, nhỏ bé, mang nỗi sầu vũ trụ.

+ Đứng trước không gian mênh mông, vô tận của “sông dài, trời rộng”, con người cảm thấy mình thật nhỏ bé, bơ vơ, lạc lõng (“Lòng quê dợn dợn vời con nước”).

+ Cái tôi này đi tìm sự giao cảm, kết nối với ngoại cảnh nhưng chỉ nhận lại sự thờ ơ, lạnh lẽo (“Thuyền về nước lại, sầu trăm ngả”, “Gọi đò… đò không”).

+ Nỗi buồn không chỉ là nỗi buồn cá nhân mà được nâng lên thành nỗi sầu của kiếp người, nỗi sầu không gian, thời gian (“Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà”).

-> Đó là một “cái tôi” hướng nội, chiêm nghiệm, cảm thấy lạc lõng, bị bỏ rơi giữa cõi đời.

Tiêu chí 2: Không gian nghệ thuật thể hiện cái tôi.

– Trong “Vội vàng”: Không gian là một “khu vườn tình ái” rực rỡ, tràn trề nhựa sống với “hoa của đồng nội xanh rì”, “lá của cành tơ phơ phất”, “khúc tình si”, “ánh sáng chớp hàng mi”. Đó là một không gian gần gũi, ấm áp, mời gọi.

– Trong “Tràng giang”: Không gian là một vũ trụ mênh mông, trống vắng và lạnh lẽo. Sông, trời, bến, đò… đều mang vẻ hoang vắng, chia lìa (“bến cô liêu”, “củi một cành khô lạc mấy dòng”). Không gian ấy càng làm nổi bật sự cô đơn, nhỏ bé của con người.

Luận điểm 3: Lý giải sự khác biệt.

– Sự khác biệt bắt nguồn từ tạng người, phong cách nghệ thuật của mỗi nhà thơ:

+ Xuân Diệu chịu ảnh hưởng nhiều từ văn học Pháp, có một tâm hồn sôi nổi, rạo rực, luôn khao khát giao cảm với đời.

+ Huy Cận lại đậm chất cổ điển phương Đông, có một tâm hồn trầm tư, ưu sầu, thường suy tư về thân phận con người trong vũ trụ.

– Cả hai cái tôi này tuy khác biệt nhưng đều là những biểu hiện chân thật, độc đáo cho con người cá nhân trong xã hội Việt Nam đương thời, góp phần làm phong phú cho diện mạo Thơ mới.

C. KẾT BÀI

– Khẳng định lại những điểm tương đồng và khác biệt cơ bản giữa hai “cái tôi”.

– Đánh giá vai trò và ý nghĩa của hai “cái tôi” này: “Vội vàng” và “Tràng giang” với hai kiểu “cái tôi” đặc trưng đã trở thành những tuyên ngôn nghệ thuật đặc sắc, đại diện cho hai khuynh hướng chính của Thơ mới, làm nên sự đa dạng và phong phú cho cả một giai đoạn văn học.

PHẦN 2: BÀI VĂN MẪU THAM KHẢO

Phong trào Thơ mới (1932-1945) ra đời đã mang đến một cuộc cách mạng trong thi ca, mà dấu ấn sâu đậm nhất chính là sự giải phóng “cái tôi” cá nhân. Lần đầu tiên, con người cá nhân với những tâm tư, tình cảm, những khát vọng và nỗi buồn riêng tư được đặt ở vị trí trung tâm của tác phẩm nghệ thuật. Trong khu vườn Thơ mới muôn màu muôn vẻ ấy, nổi bật lên hai gương mặt thi sĩ tiêu biểu là Xuân Diệu và Huy Cận. Nếu Xuân Diệu được mệnh danh là nhà thơ “mới nhất trong các nhà thơ mới” với cái tôi rạo rực, ham sống thì Huy Cận lại là nhà thơ của “nỗi sầu vạn cổ” với cái tôi cô đơn, u uẩn. Việc so sánh cái tôi trữ tình trong hai thi phẩm đặc sắc của họ là “Vội vàng” và “Tràng giang” sẽ cho chúng ta thấy rõ hơn sự phức tạp và đa dạng trong tâm hồn con người thời đại bấy giờ.

Trước hết, dù mang những sắc thái riêng, “cái tôi” trong “Vội vàng” và “Tràng giang” vẫn có những điểm gặp gỡ. Cả hai đều là sản phẩm tinh thần của một thế hệ, là tiếng nói của những cá nhân ý thức sâu sắc về sự tồn tại của bản thân mình. Họ dám phơi bày một cách trực diện và chân thành thế giới nội tâm, điều mà thơ ca trung đại với “cái ta” cộng đồng ít khi làm được. Đặc biệt, cả hai cái tôi ấy đều thấm đẫm một nỗi buồn, một niềm khắc khoải mang dấu ấn thời đại. Với Xuân Diệu, đó là nỗi sợ hãi, cuống quýt trước sự hữu hạn của kiếp người và sự chảy trôi vô tình của thời gian. Còn với Huy Cận, đó là nỗi sầu mênh mang, vô tận của một cá thể nhỏ nhoi, lạc lõng giữa không gian vũ trụ bao la. Nỗi buồn ấy, dù biểu hiện khác nhau, nhưng chung quy đều là “nỗi buồn thế hệ”, là tâm trạng của những trí thức trẻ mất phương hướng, bơ vơ giữa xã hội giao thời.

Tuy nhiên, sự khác biệt mới chính là điều làm nên vẻ đẹp và giá trị riêng của mỗi tác phẩm. Sự đối lập rõ nét nhất nằm ở thái độ và cảm quan của hai cái tôi trước cuộc đời và thời gian. Cái tôi trong “Vội vàng” là một cái tôi nồng nàn, sôi nổi, ham sống đến cuồng nhiệt. Xuân Diệu nhìn cuộc đời bằng lăng kính tình yêu, thấy vạn vật đều tươi non, mơn mởn, đáng yêu: “Của ong bướm này đây tuần tháng mật; Này đây hoa của đồng nội xanh rì; Này đây lá của cành tơ phơ phất”. Cuộc đời hiện lên như một “bữa tiệc trần gian” thịnh soạn, mời gọi. Chính vì quá yêu đời, thi nhân mới sinh ra tâm trạng hốt hoảng, tiếc nuối khi nhận ra quy luật nghiệt ngã của thời gian. Mỗi khoảnh khắc trôi qua là một mất mát không thể lấy lại. Từ đó, nảy sinh một khát vọng táo bạo, muốn đoạt quyền tạo hóa: “Tôi muốn tắt nắng đi / Cho màu đừng nhạt mất; Tôi muốn buộc gió lại / Cho hương đừng bay đi”. Khi khát vọng ấy bất thành, cái tôi Xuân Diệu chọn cách sống “vội vàng”, sống “gấp”, tận hưởng từng phút giây một cách mãnh liệt, vồ vập: “Ta muốn ôm… Ta muốn riết… Ta muốn say…”. Đó là một cái tôi hướng ngoại, trần thế, luôn khao khát chiếm lĩnh và tận hưởng cuộc đời.

Trái ngược hoàn toàn, “cái tôi” trong “Tràng giang” của Huy Cận lại là một cái tôi cô đơn, nhỏ bé, mang nỗi sầu vũ trụ. Đứng trước không gian “sông dài, trời rộng, bến cô liêu”, con người cảm thấy mình bị nhấn chìm, trở nên vô nghĩa. Cái tôi ấy khao khát một sự giao cảm, một sự kết nối với ngoại vật, với con người, nhưng rồi chỉ nhận lại sự hờ hững, lạnh lùng. Con thuyền thì “về nước lại, sầu trăm ngả”, cành củi khô thì “lạc mấy dòng”, tiếng gọi đò thì chìm vào im lặng vô vọng. Nỗi buồn không gói gọn trong một không gian, thời gian cụ thể mà lan tỏa, thấm đẫm cả vũ trụ, trở thành nỗi “sầu vạn cổ”. Đỉnh điểm của nỗi sầu ấy là câu thơ cuối bài: “Lòng quê dợn dợn vời con nước / Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà”. Nỗi nhớ nhà, nhớ quê hương không cần một tác nhân ngoại cảnh nào gợi lên, nó là nỗi sầu thường trực, khắc khoải trong sâu thẳm tâm hồn. Đó là một cái tôi hướng nội, mang tâm trạng của kẻ lữ thứ lạc lõng giữa cõi đời mênh mông, vô định.

Sự khác biệt về quan niệm sống của hai cái tôi cũng được thể hiện rõ qua không gian nghệ thuật. Không gian trong “Vội vàng” là một khu vườn trần thế rực rỡ, ấm áp và đầy quyến rũ. Đó là không gian của sự sống, của tình yêu, là nơi con người có thể tận hưởng trọn vẹn mọi vẻ đẹp. Ngược lại, không gian trong “Tràng giang” là một vũ trụ hoang vắng, lạnh lẽo và vô cùng. Hình ảnh “sóng gợn tràng giang”, “thuyền xuôi mái”, “bèo dạt”… tất cả đều gợi lên sự chia lìa, tan tác. Không gian ấy không phải là nơi nương tựa mà càng đào sâu thêm nỗi cô đơn, bé nhỏ của kiếp người.

Sự khác biệt sâu sắc giữa hai cái tôi xuất phát từ chính tạng người và phong cách nghệ thuật của hai nhà thơ. Xuân Diệu với tâm hồn sôi nổi, chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Tây, đã đem đến một tiếng thơ rạo rực, yêu đời. Trong khi đó, Huy Cận, với cốt cách của một nhà thơ Á Đông, trầm tư và sâu sắc, lại thường suy ngẫm về những vấn đề lớn lao của kiếp nhân sinh trong vũ trụ. Dù vậy, hai cái tôi ấy không loại trừ nhau mà bổ sung cho nhau, cùng nhau vẽ nên một bức tranh chân thực và đa chiều về tâm hồn con người Việt Nam trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động.

Tóm lại, “Vội vàng” và “Tràng giang” là hai đỉnh cao của Thơ mới, thể hiện hai sắc thái độc đáo của “cái tôi” cá nhân. Một bên là cái tôi háo hức, cuồng nhiệt muốn tận hưởng cuộc sống trần thế; một bên là cái tôi cô đơn, sầu muộn trước sự vô cùng của vũ trụ. Cả hai đều là những tiếng lòng chân thật, là những khám phá sâu sắc về con người. Chính sự song hành của hai cái tôi đối lập mà thống nhất này đã làm nên sự phong phú, đa dạng và sức sống lâu bền cho cả một phong trào thơ ca.