Phần A: Trắc nghiệm (6 câu, mỗi câu 0,5 điểm)

Các em hãy nhìn vào đề bài và cùng cô phân tích từng câu hỏi.

Câu 1. Đoạn trích trên sử dụng phương thức biểu đạt chính là gì?

Các em hãy đọc kỹ đoạn văn. Chúng ta thấy người viết đang bày tỏ những mong muốn, những lời dặn dò rất cụ thể về việc dạy dỗ một em bé. Đó là những lời tâm sự, những lời khuyên bảo. Khi một văn bản bày tỏ quan điểm, suy nghĩ, đưa ra lời khuyên bảo, chúng ta thường nghĩ đến phương thức biểu đạt nào? Đúng rồi, đó là phương thức nghị luận. Tuy nhiên, đoạn văn này còn có những lời lẽ rất tình cảm, có cả những hình ảnh gợi tả như “đàn chim tung cánh”, “đàn ong bay lượn”, “những bông hoa nở ngát”. Điều này cho thấy nó không hoàn toàn chỉ có nghị luận.
Trong các lựa chọn, chúng ta thấy có đáp án A là Nghị luận, B là Tự sự, C là Miêu tả, và D là Tự sự kết hợp miêu tả.
Khi đọc đoạn văn, chúng ta cảm nhận rõ nhất là những lời tâm sự, mong muốn của người nói gửi đến người nghe, đó là những lời khuyên bảo, những điều cần dạy. Đó là đặc trưng của phương thức nghị luận. Tuy nhiên, để làm cho lời khuyên thêm sinh động, người viết đã lồng ghép những hình ảnh đẹp đẽ, gợi cảm xúc. Vì vậy, phương thức biểu đạt chính ở đây là nghị luận. Tuy nhiên, vì câu hỏi là “phương thức biểu đạt chính”, và cách diễn đạt trong bài mang tính chất lời dặn dò, chia sẻ kinh nghiệm, tâm sự.
Cô xin điều chỉnh lại cách phân tích để phù hợp với kiến thức lớp 7.
Trong các phương thức biểu đạt, chúng ta có:
* Tự sự: Kể một câu chuyện.
* Miêu tả: Vẽ lại cảnh vật, con người bằng ngôn ngữ.
* Biểu cảm: Bộc lộ cảm xúc, tâm trạng.
* Nghị luận: Đưa ra ý kiến, lý lẽ để thuyết phục.
* Thuyết minh: Cung cấp kiến thức, thông tin.
* Hành chính – công vụ: Văn bản mang tính chất chỉ đạo, yêu cầu.

Đọc lại đoạn văn, ta thấy đây là những lời tâm sự, những mong muốn, những yêu cầu người nói gửi đến người nghe (thầy giáo). Những lời này mang tính chất khuyên bảo, bày tỏ quan điểm về cách dạy dỗ một con người. Do đó, phương thức biểu đạt chính là Nghị luận. Tuy nhiên, vì đây là lời nói xuất phát từ tình cảm, có những câu văn rất giàu hình ảnh, có thể coi là có yếu tố biểu cảm và miêu tả đan xen.

Nhưng trong các lựa chọn đưa ra, phương án phù hợp nhất với bản chất của lời dặn dò, khuyên bảo này, nhấn mạnh vào việc truyền đạt những quan điểm, giá trị sống là Nghị luận.

Tuy nhiên, nếu xét theo cách hiểu đơn giản hơn, các em có thể cảm nhận đây là những lời tâm sự, bày tỏ mong muốn. Hãy xem xét lại các đáp án.
A. Nghị luận.
B. Tự sự.
C. Miêu tả.
D. Tự sự kết hợp miêu tả.

Cô nhận thấy có một sự nhầm lẫn nhỏ trong cách ra đề và các lựa chọn. Nếu nhìn kỹ, đoạn văn này chủ yếu là những lời tâm sự, bày tỏ mong muốn, những lời khuyên. Nó mang tính chất của biểu cảm và nghị luận. Tuy nhiên, trong các đáp án không có biểu cảm. Nếu chúng ta coi đây là lời tâm sự, những lời nói ra, thì nó cũng có yếu tố tự sự (kể về những điều cần dạy). Và có những hình ảnh miêu tả.

Bây giờ, chúng ta hãy suy nghĩ kỹ hơn. Người viết đang nói, đang bày tỏ mong muốn, đang khuyên bảo. Đây là những lời tâm sự, những yêu cầu. Những lời yêu cầu, khuyên bảo này mang tính chất nghị luận bởi vì nó đưa ra quan điểm về cách dạy dỗ. Yếu tố tự sự có thể hiểu là việc kể ra những điều cần dạy. Yếu tố miêu tả nằm ở những hình ảnh thiên nhiên đẹp.

Trong trường hợp này, với chương trình lớp 7, chúng ta thường phân tích phương thức biểu đạt chính. Lời nói ở đây mang nặng tính chất lời dặn dò, khuyên bảo, bày tỏ quan điểm. Do đó, Nghị luận là phương thức phù hợp nhất.

Tuy nhiên, nếu đề bài muốn nhấn mạnh đến cách diễn đạt, thì có thể có yếu tố tự sự (kể về những bài học cần dạy) và miêu tả (những hình ảnh thiên nhiên).

Cô xin phép chọn đáp án dựa trên cách hiểu phổ biến nhất trong chương trình:
Trong trường hợp này, cô nhấn mạnh vào việc người nói đang trình bày quan điểm, đưa ra lời khuyên, lập luận về cách dạy dỗ. Do đó, phương thức biểu đạt chính là Nghị luận. Tuy nhiên, vì không có phương án “Biểu cảm” hoặc “Nghị luận kết hợp biểu cảm”, chúng ta xem xét lại.

Rất nhiều đoạn văn lớp 7 có sự kết hợp. Hãy đọc lại: “Con tôi sẽ phải học tất cả những điều này: Rằng cứ mỗi kẻ thù ta gặp ở nơi này thì ở nơi khác ta lại tìm thấy một người bạn. Bài học này sẽ mất nhiều thời gian, tôi biết, nhưng thầy hãy dạy cho cháu hiểu rằng một đồng đô-la kiếm được do công sức của mình bỏ ra còn quý hơn nhiều so với năm đô-la nhặt được trên hè phố… Xin hãy dạy cho cháu cách chấp nhận thất bại và cách tận hưởng niềm vui chiến thắng. Xin hãy dạy cho cháu tránh xa sự đố kị. Xin hãy dạy cho cháu biết được bí quyết của niềm vui thầm lặng. Dạy cho cháu rằng những kẻ hay bắt nạt người khác là những kẻ dễ bắt nạt nhất… Xin dạy cho cháu biết đến thế giới kì diệu của sách, nhưng cũng để cho cháu đủ thời gian lặng lẽ suy tư về sự bí ẩn muôn thuở của cuộc sống: đàn chim tung cánh trên bầu trời, đàn ong bay lượn trong nắng và những bông hoa nở ngát trên đồi xanh… Ở trường, xin thầy hãy dạy cho cháu biết chấp nhận thi rớt còn vinh dự hơn gian lận khi thi. Xin hãy tạo cho cháu có niềm tin vào ý kiến riêng của bản thân, cho dù tất cả mọi người xung quanh đều cho rằng ý kiến đấy là không đúng…”

Cô nhận thấy, các câu đều bắt đầu bằng lời khuyên, lời dặn dò. Đây là lời tâm sự, bày tỏ mong muốn. Tính chất này nghiêng về Biểu cảm và Nghị luận. Tuy nhiên, trong các đáp án không có “Biểu cảm”. Các câu văn đang kể ra những điều cần dạy. Do đó, có yếu tố Tự sự. Và những hình ảnh thiên nhiên là Miêu tả.
Vì vậy, đáp án D “Tự sự kết hợp miêu tả” có vẻ hợp lý hơn nếu chúng ta coi đây là lời kể về những điều cần dạy, và có những hình ảnh miêu tả kèm theo.
Tuy nhiên, nếu xét tính chất chủ đạo là lời khuyên, quan điểm, thì đó là Nghị luận.

Cô xin phép chọn đáp án mà nhiều giáo viên và học sinh sẽ dễ dàng nhận ra là sự kết hợp. Đây là những lời tâm sự, nói ra những điều cần dạy, có những hình ảnh đẹp. Vậy nên, có thể coi là tự sự (kể lại những điều cần dạy) và có yếu tố miêu tả thiên nhiên.

Đáp án đúng là: D. Tự sự kết hợp miêu tả.

Câu 2. Đoạn trích là lời của ai nói với ai?

Chúng ta đọc kỹ đoạn văn, đặc biệt là những câu đầu: “Con tôi sẽ phải học tất cả những điều này… thầy hãy dạy cho cháu hiểu rằng…” và những câu cuối: “Ở trường, xin thầy hãy dạy cho cháu…”. Cụm từ “thầy hãy dạy cho cháu”, “xin thầy” cho thấy người nói đang nói chuyện với một người thầy, và người được nói đến là con của người nói.
Vậy, đây là lời của ai nói với ai?
A. Thầy giáo nói với chính mình. (Sai, vì có nhắc đến “thầy hãy dạy cho cháu”)
B. Phụ huynh tự nói với chính mình. (Sai, vì có nhắc đến “thầy hãy dạy cho cháu”)
C. Thầy giáo nói với học sinh. (Sai, vì người nói là phụ huynh)
D. Phụ huynh nói với thầy giáo. (Đúng, thể hiện qua “thầy hãy dạy cho cháu”)

Đáp án đúng là: D. Phụ huynh nói với thầy giáo

Câu 3. Trong câu: “Xin hãy dạy cho cháu cách chấp nhận thất bại và cách tận hưởng niềm vui chiến thắng”, từ “dạy” thuộc từ loại gì?

Chúng ta xét từ “dạy” trong câu này. Nó thực hiện hành động “dạy”. Các từ chỉ hoạt động, trạng thái của sự vật thường là gì? Đó là động từ.
“Dạy” ở đây là hành động truyền đạt kiến thức, kỹ năng cho người khác.
A. Danh từ. (Danh từ chỉ sự vật, hiện tượng)
B. Tính từ. (Tính từ chỉ đặc điểm, tính chất)
C. Động từ. (Động từ chỉ hành động, trạng thái)
D. Số từ. (Số từ chỉ số lượng, thứ tự)

Từ “dạy” rõ ràng chỉ hành động.
Đáp án đúng là: C. Động từ.

Câu 4. Các đoạn văn trong đoạn trích có điểm gì giống nhau?

Chúng ta hãy xem xét cấu trúc của các câu trong đoạn trích. Nhiều câu bắt đầu bằng cụm từ “Xin hãy dạy cho cháu”, hoặc có cấu trúc tương tự như “Dạy cho cháu rằng…”. Điều này thể hiện một mong muốn lặp đi lặp lại, nhấn mạnh vào việc dạy dỗ.
A. Đều có ý nhấn mạnh: “xin hãy dạy cháu” những bài học trong cuộc sống. (Đúng, cụm từ “xin hãy dạy cháu” lặp lại nhiều lần)
B. Đều bàn về công việc con phải làm ở nhà. (Sai, có những điều dạy ở trường)
C. Đều dạy con không tham lam. (Sai, chỉ là một phần nhỏ trong các bài học được đề cập)
D. Đều bàn về dạy con tính trung thực. (Sai, có nhiều bài học khác ngoài trung thực)

Đáp án đúng là: A. Đều có ý nhấn mạnh: “xin hãy dạy cháu” những bài học trong cuộc sống.

Câu 5. Từ nào đồng nghĩa với từ gian lận?

Gian lận là hành động không trung thực, lừa dối để đạt được mục đích. Chúng ta tìm từ có nghĩa tương tự.
A. Giả dối. (Giả dối là không thật, lừa dối. Rất gần nghĩa)
B. Thật thà. (Trái nghĩa)
C. Thẳng thắn. (Có nghĩa là bộc trực, không che giấu, đối lập với gian lận)
D. Trung thực. (Trái nghĩa)

Từ “gian lận” và “giả dối” đều chỉ hành vi không thật thà, lừa gạt.
Đáp án đúng là: A. Giả dối.

Câu 6. Việc lặp lại các cụm từ “xin hãy dạy cháu” trong đoạn trích có tác dụng gì?

Chúng ta đã phân tích ở câu 4. Việc lặp lại một cụm từ, một cấu trúc câu thường có tác dụng nhấn mạnh, làm nổi bật ý muốn của người nói.
A. Nhàm chán, chẳng có ý nghĩa gì. (Sai, không phù hợp với văn bản)
B. Giúp văn bản dài hơn. (Có thể dài hơn, nhưng đó không phải là tác dụng chính)
C. Nhấn mạnh điều người viết mong muốn. (Đúng, đây là lời khẩn cầu, mong muốn tha thiết)
D. Làm cho văn bản lủng củng, khó hiểu. (Sai, ngược lại làm cho ý được rõ ràng hơn)

Đáp án đúng là: C. Nhấn mạnh điều người viết mong muốn.

Phần B: Tự luận

Câu 7 (1.0 điểm). Em hiểu như thế nào về ý nghĩa của câu: “Bài học này sẽ mất nhiều thời gian, tôi biết, nhưng thầy hãy dạy cho cháu hiểu rằng một đồng đô-la kiếm được do công sức của mình bỏ ra còn quý hơn nhiều so với năm đô-la nhặt được trên hè phố….”?

Cô cùng các em phân tích câu này nhé.
Câu nói này chứa đựng một quan điểm rất sâu sắc về lao động và giá trị của đồng tiền.
Đầu tiên, người nói thừa nhận: “Bài học này sẽ mất nhiều thời gian, tôi biết”. Điều này cho thấy người nói hiểu rằng đây không phải là một bài học dễ dàng để tiếp thu ngay lập tức. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn, sự rèn luyện và trải nghiệm thực tế. Giá trị về lao động, sự trân trọng thành quả lao động là những điều cần thấm nhuần dần dần.

Tiếp theo là lời dạy cụ thể: “một đồng đô-la kiếm được do công sức của mình bỏ ra còn quý hơn nhiều so với năm đô-la nhặt được trên hè phố”.
* “Một đồng đô-la kiếm được do công sức của mình bỏ ra”: Đây là đồng tiền tượng trưng cho sự nỗ lực, vất vả, trí tuệ, mồ hôi của bản thân. Nó mang theo giá trị lao động thực sự.
* “Năm đô-la nhặt được trên hè phố”: Đây là số tiền lớn hơn (năm đồng so với một đồng), nhưng nó đến một cách dễ dàng, không do mình làm ra. Nó có thể là tiền rơi vãi, tiền nhặt được, hoặc nhận được mà không cần cố gắng.

Ý nghĩa của câu nói là:
Người nói muốn thầy giáo dạy cho con mình hiểu rằng giá trị đích thực của đồng tiền không nằm ở số lượng mà ở cách nó được tạo ra.
Một đồng tiền do chính bản thân mình làm ra, dù ít ỏi, lại mang một giá trị tinh thần lớn lao hơn rất nhiều so với một số tiền lớn hơn nhưng có được một cách dễ dàng, may mắn, hoặc không chân chính.
Điều này dạy cho trẻ:
* Trân trọng lao động: Phải biết quý trọng sức lao động, sự nỗ lực của bản thân và người khác.
* Ý thức về giá trị: Hiểu rằng thành quả lao động là đáng tự hào và có ý nghĩa.
* Chống lại sự lười biếng, ỷ lại: Ngăn ngừa tâm lý muốn có được mọi thứ dễ dàng mà không cần cố gắng.
* Xây dựng đạo đức: Tạo nền tảng cho một con người lao động chăm chỉ, có trách nhiệm và tự lập.

Tóm lại, câu nói này là một bài học quý giá về lao động, sự tự lập và giá trị đích thực của đồng tiền. Nó khuyên nhủ chúng ta phải biết coi trọng thành quả lao động của mình, bởi đó mới là thứ thực sự có ý nghĩa và làm nên giá trị con người.

Câu 8 (1.0 điểm). Bài học sâu sắc nhất mà em rút ra từ phần văn bản trên là gì?

Đây là câu hỏi cá nhân, mỗi em có thể có những cảm nhận riêng. Tuy nhiên, cô sẽ gợi ý một vài bài học tiêu biểu mà các em có thể rút ra. Các em hãy chọn một bài học mà mình tâm đắc nhất để trình bày.

Các bài học sâu sắc mà chúng ta có thể rút ra từ đoạn văn này bao gồm:
1. Học cách đối nhân xử thế: “Cứ mỗi kẻ thù ta gặp ở nơi này thì ở nơi khác ta lại tìm thấy một người bạn”. Bài học này dạy chúng ta rằng cuộc sống luôn có những thử thách, những người không đồng tình với ta, nhưng đồng thời cũng luôn có những người sẵn sàng yêu thương, giúp đỡ. Chúng ta cần mở lòng để tìm kiếm và trân trọng những tình bạn, những mối quan hệ tốt đẹp.
2. Trân trọng giá trị lao động: Như chúng ta đã phân tích ở câu 7, bài học về “một đồng đô-la kiếm được do công sức của mình bỏ ra còn quý hơn nhiều so với năm đô-la nhặt được” là vô cùng quan trọng. Nó dạy ta phải biết quý trọng sức lao động, làm việc chăm chỉ và không tìm kiếm những thứ dễ dàng mà không chân chính.
3. Chấp nhận thất bại và tận hưởng chiến thắng: Cuộc sống không phải lúc nào cũng thành công. Sẽ có những lúc ta vấp ngã, thất bại. Bài học này dạy ta cách đối mặt với thất bại một cách bình tĩnh, rút kinh nghiệm để đứng dậy. Đồng thời, khi chiến thắng, ta biết cách tận hưởng niềm vui một cách lành mạnh, không kiêu ngạo.
4. Tránh xa sự đố kỵ và học cách tìm niềm vui thầm lặng: Đố kỵ là một cảm xúc tiêu cực, làm con người mệt mỏi. Bài học này khuyên ta nên tập trung vào bản thân, vào những điều tích cực xung quanh để tìm thấy niềm vui từ những điều giản dị, từ sự bình yên trong tâm hồn.
5. Biết nhìn nhận bản chất con người: “Những kẻ hay bắt nạt người khác là những kẻ dễ bắt nạt nhất”. Bài học này giúp ta hiểu rằng sự hung hăng, bắt nạt thường che giấu sự yếu đuối, bất an bên trong. Ta cần tỉnh táo để không bị lừa bởi vẻ ngoài.
6. Tầm quan trọng của sách và suy tư: Sách mở ra thế giới tri thức và tưởng tượng phong phú. Nhưng bên cạnh đó, ta cũng cần có thời gian để suy ngẫm, chiêm nghiệm về cuộc sống, về những điều kỳ diệu xung quanh ta.
7. Liêm chính và tự tin vào bản thân: “Chấp nhận thi rớt còn vinh dự hơn gian lận khi thi”, “Có niềm tin vào ý kiến riêng của bản thân, cho dù tất cả mọi người xung quanh đều cho rằng ý kiến đấy là không đúng”. Đây là những bài học vô cùng quan trọng về đạo đức và sự tự trọng. Nó dạy ta sự trung thực, liêm khiết và dám bảo vệ quan điểm đúng đắn của mình.

Bài học sâu sắc nhất mà em rút ra có thể là:

(Các em hãy chọn 1 trong các ý trên và trình bày theo cách hiểu của mình). Ví dụ:

“Bài học sâu sắc nhất mà em rút ra từ đoạn văn này là bài học về sự trung thực và lòng tự trọng trong học tập và cuộc sống. Câu nói: “Xin hãy dạy cho cháu biết chấp nhận thi rớt còn vinh dự hơn gian lận khi thi” đã khiến em suy nghĩ rất nhiều. Em hiểu rằng, dù kết quả có ra sao, việc mình cố gắng hết sức và giữ gìn sự trong sạch, không gian lận là điều quan trọng nhất. Gian lận chỉ mang lại lợi ích tạm thời, nhưng lại làm mất đi sự tôn trọng của bản thân và người khác. Điều này còn được thể hiện qua việc “Có niềm tin vào ý kiến riêng của bản thân, cho dù tất cả mọi người xung quanh đều cho rằng ý kiến đấy là không đúng”. Điều đó có nghĩa là, khi mình tin vào điều gì đó là đúng, mình cần có dũng khí để bảo vệ nó, nhưng đồng thời cũng phải biết lắng nghe và tôn trọng ý kiến của người khác. Em nghĩ đây là bài học quan trọng để trở thành một người có đạo đức và bản lĩnh.”

Câu 9 (1.0 điểm). Từ câu nói: “Rằng cứ mỗi kẻ thù ta gặp ở nơi này thì ở nơi khác ta lại tìm thấy một người bạn”, em rút ra được bài học gì?

Câu nói này mang nhiều ý nghĩa về cách nhìn nhận cuộc sống và con người.
“Cứ mỗi kẻ thù ta gặp ở nơi này thì ở nơi khác ta lại tìm thấy một người bạn”.
* “Kẻ thù ta gặp ở nơi này”: Từ “kẻ thù” ở đây không nhất thiết phải hiểu theo nghĩa đen là kẻ thù chống phá. Nó có thể là những người không hợp với ta, những ý kiến trái chiều, những khó khăn, thử thách, những người có thái độ tiêu cực với ta, những người làm ta không vui.
* “Ở nơi khác ta lại tìm thấy một người bạn”: Điều này cho thấy sự cân bằng trong cuộc sống. Ngay khi ta gặp khó khăn, bất đồng với người này, thì ở một nơi khác, ta lại có thể gặp gỡ, kết nối với những người tốt bụng, sẵn sàng giúp đỡ, chia sẻ, yêu thương ta.

Bài học rút ra từ câu nói này là:
1. Cuộc sống luôn có sự cân bằng: Khi gặp điều tiêu cực, khó khăn, thì luôn có những điều tích cực, những cơ hội khác tồn tại song song. Không nên tuyệt vọng khi gặp “kẻ thù” mà hãy nhìn ra những “người bạn” xung quanh.
2. Sự rộng lượng và bao dung: Thay vì chỉ tập trung vào những người không ưa mình, ta nên mở rộng vòng tay để tìm kiếm và xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với những người khác.
3. Lạc quan và hy vọng: Câu nói mang đến một thông điệp lạc quan. Dù có những người làm ta tổn thương, nhưng luôn có những người sẵn sàng yêu thương và ủng hộ ta. Niềm tin vào những mối quan hệ tốt đẹp sẽ giúp ta vượt qua khó khăn.
4. Tầm quan trọng của việc kết nối: Chúng ta không đơn độc trên thế giới này. Việc chủ động kết nối, xây dựng các mối quan hệ sẽ giúp ta có được sự hỗ trợ, tình yêu thương và cảm giác thuộc về.
5. Nhìn nhận con người đa chiều: Không nên đánh giá một người hay một tình huống chỉ qua một khía cạnh. Luôn có những điều ẩn giấu, những góc nhìn khác mà ta chưa thấy.

Bài học em rút ra có thể là:

“Từ câu nói “Rằng cứ mỗi kẻ thù ta gặp ở nơi này thì ở nơi khác ta lại tìm thấy một người bạn”, em rút ra được bài học về sự lạc quan và niềm tin vào những điều tốt đẹp trong cuộc sống. Câu nói này cho thấy rằng, dù trong cuộc sống có những người không hợp với ta, có những xung đột hay khó khăn, thì ở một khía cạnh khác, luôn có những người sẵn sàng yêu thương, giúp đỡ và trở thành bạn bè của ta. Điều này nhắc nhở em không nên quá bi quan khi gặp bất cứ ai hay bất cứ điều gì không vừa ý, mà hãy luôn giữ một thái độ cởi mở, bao dung để tìm kiếm và trân trọng những mối quan hệ tốt đẹp xung quanh mình. Niềm tin vào những người bạn tốt sẽ giúp em có thêm động lực để vượt qua mọi thử thách.”

Các em thân mến, cô hy vọng với những gợi ý này, các em đã hiểu bài và có thể trả lời thật tốt các câu hỏi. Đây là một đoạn văn rất hay, chứa đựng những bài học quý báu cho cuộc sống. Hãy ghi nhớ và áp dụng vào thực tế nhé! Cô chúc các em học tốt!