Trước hết, các em hãy dành thời gian đọc thầm thật kỹ bài “MÙA ĐÔNG TRÊN RẺO CAO” để hiểu rõ nội dung nhé. Sau khi đọc xong, chúng ta sẽ cùng nhau giải quyết từng câu hỏi.

***

PHẦN ĐỌC HIỂU VÀ TRẢ LỜI CÂU HỎI

Câu 1. Điều gì đã “gieo những đợt mưa bụi” xuống những mái lá chít bạc trắng ?
Để trả lời câu hỏi này, các em hãy xem lại đoạn đầu của bài văn: “Mây từ trên cao theo các sườn núi trườn xuống, chốc chốc lại gieo một đợt mưa bụi trên những mái lá chít bạc trắng.”
Như vậy, chính “mây từ trên núi trườn xuống” đã mang theo những đợt mưa bụi.

Đáp án đúng là: c) Mây từ trên núi trườn xuống.

Câu 2. Trong bài văn, những sự vật nào được nhân hóa?
Nhân hóa là cách gọi hoặc tả con vật, cây cối, đồ vật bằng những từ ngữ vốn dùng để chỉ người để làm cho thế giới xung quanh trở nên sinh động, gần gũi hơn. Chúng ta cùng xem bài văn miêu tả những sự vật nào nhé:
– “Con suối lớn ồn ào, quanh co đã thu mình lại, phô những dải sỏi cuội nhẵn nhụi và sạch sẽ.” Từ “thu mình lại” thường dùng để chỉ con người khi co lại vì lạnh hoặc vì mệt.
– “Nhưng những hàng cau làng Dạ thì bất chấp tất cả sức mạnh tàn bạo của mùa đông, chúng vẫn còn y nguyên những tàu lá vắt vẻo mềm mại như cái đuôi én.” Từ “bất chấp” thường dùng để chỉ thái độ của con người. Cây cau cũng được tả “duyên dáng, đu đưa thân mình”.

Vậy, những sự vật được nhân hóa là con suối và cây cau.

Đáp án đúng là: b. con suối, cây cau.

Câu 3. Trong câu “Con suối lớn ồn ào, quanh co đã thu mình lại phô những dải sỏi cuội nhẵn nhụi và sạch sẽ.”, từ “thu mình” có thể hiểu như thế nào?
Dựa vào ngữ cảnh của bài văn miêu tả mùa đông, khi mùa đông về, con suối thường sẽ có nước ít đi, có thể là do lạnh hoặc do lượng nước giảm. Việc “thu mình lại” ở đây diễn tả sự thay đổi của con suối trong thời tiết giá lạnh.

Đáp án đúng là: a) Mùa đông, con suối co mình lại vì rét.

Câu 4. Trong câu “Nhưng những hàng cau làng Dạ thì bất chấp tất cả sức mạnh tàn bạo của mùa đông, chúng vẫn còn y nguyên những tàu lá vắt vẻo mềm mại như cái đuôi én.”, từ “chúng” chỉ gì?
Từ “chúng” ở đây thay thế cho danh từ được nhắc đến ngay trước đó để tránh lặp lại. Chúng ta xem câu trước đó nói về gì: “Nhưng những hàng cau làng Dạ thì…”. Vậy “chúng” chính là chỉ những hàng cau.

Đáp án đúng là: a) hàng cau

Câu 5. Đoạn văn tả cảnh gì?
Đoạn văn miêu tả chi tiết khung cảnh mùa đông trên rẻo cao: mây trườn núi, mưa bụi, hoa rau cải, con suối, những chiếc lá vàng rơi, và đặc biệt là những hàng cau làng Dạ vẫn xanh tươi. Tất cả những hình ảnh này đều xoay quanh không khí và cảnh vật của mùa đông ở một ngôi làng.

Đáp án đúng là: b) Cảnh mùa đông ở làng Dạ.

***

PHẦN LUYỆN TỪ VÀ CÂU

Câu 6. Dòng đều có từ ngữ chứa từ có nghĩa chuyển là:
Từ có nghĩa chuyển là từ đã thay đổi nghĩa gốc ban đầu để chuyển sang một nghĩa mới, dựa trên mối quan hệ tương đồng hoặc khác biệt nào đó.
a) Nhổ răng (nghĩa gốc), răng cưa (nghĩa chuyển – hình dạng giống răng).
b) Lưỡi liềm (nghĩa gốc), lưỡi cày (nghĩa chuyển – bộ phận dùng để cày).
c) Mũi dao (nghĩa gốc), ngạt mũi (nghĩa chuyển – tình trạng bị tắc nghẽn).
Cả ba đáp án a, b, c đều có từ chứa tiếng có nghĩa chuyển. Tuy nhiên, chúng ta cần xem xét ý nào là phù hợp nhất. Với kiến thức lớp 5, chúng ta thường học về các trường hợp rõ ràng.
Trong trường hợp này, ta xét cả cụm từ:
a) “Nhổ răng” (nghĩa gốc), “răng cưa” (nghĩa chuyển).
b) “Lưỡi liềm” (nghĩa gốc), “lưỡi cày” (nghĩa chuyển).
c) “Mũi dao” (nghĩa gốc), “ngạt mũi” (nghĩa chuyển).
Cả ba đều là ví dụ tốt. Tuy nhiên, nếu xem xét kỹ, các từ “răng cưa”, “lưỡi cày”, “ngạt mũi” đều là những từ ghép mà một tiếng trong đó đã chuyển nghĩa.

Trong chương trình lớp 5, một số ví dụ thường gặp cho từ có nghĩa chuyển là: “chân núi” (chân người là nghĩa gốc), “chân chống” (chân người là nghĩa gốc), “chân bàn” (chân người là nghĩa gốc).
Chúng ta xem lại các lựa chọn:
a) Răng cưa: “răng” của con người/động vật là nghĩa gốc, “răng cưa” là răng của cái cưa, hình dạng giống răng. Đây là nghĩa chuyển.
b) Lưỡi liềm: “lưỡi” là bộ phận của cơ thể (nghĩa gốc), “lưỡi liềm” là bộ phận của cái liềm. Đây là nghĩa chuyển.
c) Mũi dao: “mũi” là bộ phận của cơ thể (nghĩa gốc), “mũi dao” là phần nhọn của con dao. Đây là nghĩa chuyển.

Tuy nhiên, câu hỏi yêu cầu “Dòng đều có từ ngữ chứa từ có nghĩa chuyển”. Chúng ta cần xem xét từng dòng.
Nếu hiểu là trong mỗi lựa chọn, tất cả các từ đều có nghĩa chuyển thì không đúng.
Chúng ta hiểu là mỗi lựa chọn chứa các cặp từ mà một trong hai từ có nghĩa chuyển.
Cả ba đáp án đều có ví dụ về từ có nghĩa chuyển.
Cô giả định đây là một câu hỏi trắc nghiệm từ sách giáo khoa hoặc tài liệu tham khảo, và có một đáp án được cho là đúng. Dựa trên các ví dụ phổ biến, cả 3 dòng đều có thể đúng. Tuy nhiên, “lưỡi” trong “lưỡi cày” và “mũi” trong “mũi dao” là những ví dụ điển hình về nghĩa chuyển. “Răng” trong “răng cưa” cũng vậy.

Để chọn một đáp án chính xác nhất, có thể cần xem xét kỹ hơn định nghĩa về “từ có nghĩa chuyển” trong chương trình lớp 5. Tuy nhiên, nếu phải chọn một, cô nghiêng về những ví dụ rõ ràng và được dạy phổ biến hơn.

Giả sử đây là câu hỏi về từ “chuyển nghĩa”, ta xem xét từng tiếng:
a) “răng” (trong răng cưa)
b) “lưỡi” (trong lưỡi cày)
c) “mũi” (trong mũi dao)
Cả ba đều là các tiếng có nghĩa chuyển.

Nếu đề bài muốn hỏi về “từ ghép có nghĩa chuyển”, thì các từ “răng cưa”, “lưỡi cày”, “mũi dao” là những từ ghép mà một thành tố đã chuyển nghĩa.
Trong trường hợp này, cả 3 đáp án đều có thể đúng. Tuy nhiên, để làm rõ hơn, chúng ta sẽ chọn một trong các đáp án có ví dụ điển hình và được dạy nhiều.

Cô chọn đáp án b vì “lưỡi cày” là một ví dụ rất quen thuộc về từ có nghĩa chuyển.

Đáp án đúng là: b) Lưỡi liềm, lưỡi cày (với giả định “lưỡi” trong “lưỡi cày” là từ có nghĩa chuyển so với “lưỡi” trong “lưỡi liềm” hoặc “lưỡi” là bộ phận cơ thể)

Câu 7. Dòng đều chứa các từ chứa tiếng hữu nghĩa là có:
Tiếng “hữu” trong tiếng Việt có nghĩa là bạn bè, có.
Chúng ta xét từng đáp án:
a) Chiến hữu (bạn chiến đấu), thân hữu (bạn thân), bằng hữu (bạn bè). Các từ này đều có tiếng “hữu” mang nghĩa “bạn bè”.
b) hữu ích (có ích), hữu hiệu (có hiệu quả), hữu tình (có tình cảm, hoặc chỉ cảnh đẹp). Các từ này có tiếng “hữu” mang nghĩa “có”.
c) bạn hữu (bạn bè), hữu ích (có ích), bằng hữu (bạn bè).

Câu hỏi yêu cầu “từ chứa tiếng hữu nghĩa là có”. Ta hiểu là từ đó có chứa tiếng “hữu” với một nghĩa nhất định.
Nếu đề bài muốn hỏi tất cả các từ trong dòng đều chứa tiếng “hữu” có cùng một nghĩa, thì ta xem xét:
a) Nghĩa “bạn bè”.
b) Nghĩa “có”.
c) Có cả hai nghĩa.

Dựa vào cách diễn đạt “từ chứa tiếng hữu nghĩa là có”, có lẽ ý muốn nói là tiếng “hữu” mang nghĩa “có”.
Nếu vậy, đáp án b) là phù hợp nhất vì “hữu ích”, “hữu hiệu”, “hữu tình” đều có tiếng “hữu” với nghĩa “có”.

Đáp án đúng là: b) hữu ích, hữu hiệu, hữu tình

Câu 8. Từ “trong” ở cụm từ “phấp phới trong gió” và từ “trong” ở cụm từ “nắng đẹp trời trong” có quan hệ với nhau như thế nào?
Chúng ta phân tích hai trường hợp:
– “phấp phới trong gió”: Từ “trong” ở đây chỉ vị trí, nơi chốn. Cái gì đó đang ở bên trong hoặc giữa làn gió. Ví dụ: lá cây bay trong gió.
– “nắng đẹp trời trong”: Từ “trong” ở đây chỉ trạng thái, tính chất của bầu trời. Trời trong nghĩa là bầu trời quang đãng, không mây mù.

Hai từ “trong” này có cách đọc giống nhau nhưng có ý nghĩa khác nhau và không liên quan trực tiếp đến nhau. Đây là hai từ đồng âm.

Đáp án đúng là: c) Đó là hai từ đồng âm

Câu 9: Từ “ Nhà” trong câu nào được dùng theo nghĩa gốc?
Nghĩa gốc của từ “nhà” là công trình xây dựng để ở.
a) “Nhà tôi có ba người.” Ở đây “nhà” chỉ gia đình. Đây là nghĩa chuyển (chỉ tập thể người sống trong một nhà).
b) “Nhà tôi vừa mới qua đời.” Ở đây “nhà” chỉ người thân, có thể là ông bà, bố mẹ. Đây là nghĩa chuyển (chỉ người thân trong gia đình).
c) “Nhà tôi ở gần trường.” Ở đây “nhà” chỉ ngôi nhà, nơi ở. Đây là nghĩa gốc.

Đáp án đúng là: c) Nhà tôi ở gần trường.

Câu 10. Trật tự các vế câu trong câu ghép: “ Sở dĩ thỏ thua rùa là vì thỏ kiêu ngạo.” có quan hệ như thế nào?
Câu ghép này có dạng: “Sở dĩ … là vì …”. Cấu trúc “Sở dĩ … là vì …” dùng để chỉ quan hệ nguyên nhân – kết quả.
– Vế “thỏ kiêu ngạo” là nguyên nhân.
– Vế “Sở dĩ thỏ thua rùa” là kết quả.

Do đó, trật tự các vế câu là nguyên nhân – kết quả.

Đáp án đúng là: b) Nguyên nhân – kết quả

***

Các em thấy không, mùa đông trên rẻo cao thật đẹp và thi vị qua ngòi bút của nhà văn Ma Văn Kháng. Qua bài tập này, chúng ta không chỉ hiểu thêm về thiên nhiên, con người mà còn củng cố thêm kiến thức về Tiếng Việt. Cô khen tất cả các em đã cố gắng hết mình để hoàn thành bài tập này nhé! Hẹn gặp lại các em trong những bài học tiếp theo!