Chào các em, cô rất vui được cùng các em tìm hiểu những kiến thức chung quan trọng về bài thơ “Thu vịnh” của nhà thơ Nguyễn Khuyến. Việc nắm vững những yếu tố nền tảng này sẽ là chìa khóa giúp các em cảm nhận sâu sắc hơn vẻ đẹp của bài thơ đấy.

Chúng ta sẽ cùng nhau đi qua từng phần một cách chi tiết nhé.

1. Về tác giả Nguyễn Khuyến (1835 – 1909)
– Nguyễn Khuyến có tên thật là Nguyễn Thắng, hiệu là Quế Sơn, quê ở làng Vị Hạ (làng Và), xã Yên Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam.
– Ông là một nhà thơ và là một nhà nho vô cùng tài năng. Các em hãy nhớ đến biệt danh người đời thường gọi ông: Tam nguyên Yên Đổ. “Tam nguyên” nghĩa là ông đã đỗ đầu cả ba kỳ thi: thi Hương, thi Hội và thi Đình. Đây là một thành tích học tập vô cùng xuất sắc, hiếm có trong lịch sử khoa cử Việt Nam, cho thấy trí tuệ uyên bác của ông.
– Tuy đỗ đạt cao và ra làm quan, nhưng ông chỉ làm quan một thời gian ngắn rồi cáo quan về ở ẩn tại quê nhà. Lý do là vì ông bất mãn với triều đình nhà Nguyễn nhu nhược và không muốn hợp tác với thực dân Pháp đang xâm lược nước ta.
– Sống giữa làng quê, ông gắn bó và yêu thương tha thiết cảnh vật, con người nơi đây. Vì vậy, Nguyễn Khuyến được mệnh danh là “Nhà thơ của làng cảnh Việt Nam”. Thơ của ông vừa thể hiện tình yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước, vừa ẩn chứa tâm sự đau buồn, u uất trước thời cuộc.

2. Hoàn cảnh sáng tác
– Bài thơ “Thu vịnh” nằm trong chùm ba bài thơ về mùa thu nổi tiếng của Nguyễn Khuyến, gồm có: “Thu vịnh” (Vịnh mùa thu), “Thu điếu” (Câu cá mùa thu) và “Thu ẩm” (Uống rượu mùa thu).
– Các bài thơ này được sáng tác vào giai đoạn khi Nguyễn Khuyến đã từ quan về sống ẩn dật tại quê nhà Yên Đổ.
– Sống giữa cảnh làng quê thanh bình, yên ả, tâm hồn nhạy cảm của nhà thơ đã rung động trước vẻ đẹp của mùa thu và từ đó, ông viết nên những vần thơ tuyệt bút. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh mùa thu đẹp mà tĩnh lặng ấy vẫn là nỗi niềm riêng của một nhà nho có lòng yêu nước thương dân nhưng bất lực trước cảnh nước mất nhà tan.

3. Thể thơ
– Bài thơ “Thu vịnh” được viết theo thể Thất ngôn bát cú Đường luật. Đây là một thể thơ quen thuộc mà các em đã được học.
– Chúng ta cùng nhắc lại đặc điểm của thể thơ này nhé:
+ Số câu, số chữ: Bài thơ có 8 câu (bát cú), mỗi câu có 7 chữ (thất ngôn).
+ Luật lệ chặt chẽ: Thể thơ này có quy định rất nghiêm ngặt về niêm, luật, đối và vần.
+ Vần: Bài thơ gieo vần chân ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8. Cụ thể trong “Thu vịnh” là vần “ao” (sao, lao xao, vào, cao). Vần “ao” là một vần mở, gợi ra một không gian rộng lớn, khoáng đạt.
+ Phép đối: Phép đối rất chỉnh được thể hiện ở hai cặp câu: câu 3 đối với câu 4, và câu 5 đối với câu 6.

4. Nhan đề “Thu vịnh”
– Nhan đề bài thơ là một từ Hán Việt, chúng ta có thể giải nghĩa như sau:
+ “Thu” (秋): có nghĩa là mùa thu.
+ “Vịnh” (詠): có nghĩa là ngâm vịnh, làm thơ để ca ngợi, miêu tả một cảnh vật, một sự việc nào đó.
– Như vậy, nhan đề “Thu vịnh” có nghĩa là “bài thơ vịnh về mùa thu” hay “làm thơ về mùa thu”.
– Nhan đề này đã cho chúng ta thấy rõ đối tượng chính mà bài thơ hướng tới là cảnh sắc mùa thu và cảm xúc của tác giả khi đứng trước mùa thu.

5. Đề tài
– Từ nhan đề và nội dung bài thơ, ta có thể xác định đề tài chính là: Mùa thu.
– Cụ thể hơn, đó là bức tranh mùa thu ở vùng đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam. Đây là một đề tài rất quen thuộc trong thơ ca cổ điển.
– Tuy nhiên, qua ngòi bút của Nguyễn Khuyến, bức tranh mùa thu hiện lên với những nét đặc trưng riêng của làng quê Việt Nam: tĩnh lặng, trong trẻo, có chút đượm buồn. Qua việc miêu tả cảnh thu (tả cảnh), nhà thơ đã khéo léo gửi gắm tâm sự, nỗi niềm của mình (ngụ tình). Đó là tình yêu thiên nhiên, yêu quê hương và nỗi ưu tư thầm kín về thời cuộc.

Cô hy vọng những kiến thức nền này sẽ giúp các em có một hành trang vững chắc để đi sâu vào phân tích vẻ đẹp nội dung và nghệ thuật của bài thơ “Thu vịnh” trong các buổi học tiếp theo. Chúc các em học tốt