I. Đọc Hiểu Gọi cho mẹ, tuần một lần cũng được, Gọi chơi thôi, hỏi thăm mẹ thế n…

Xin chào các em học sinh yêu quý! Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau đi phân tích và giải quyết các bài tập trong đề đọc hiểu này, một đề tài rất gần gũi và ý nghĩa về tình mẫu tử. Các em hãy chú ý lắng nghe và ghi chép thật kỹ nhé!

***

I. Đọc Hiểu

Câu 1: Chỉ ra dấu hiệu để xác định thể thơ của bài thơ.

Hướng dẫn giải: Để xác định thể thơ, chúng ta cần căn cứ vào các dấu hiệu về số tiếng (âm tiết) trong mỗi dòng, cách gieo vần, và cấu trúc khổ thơ.

Lời giải chi tiết:

Dựa vào các dấu hiệu sau, chúng ta có thể xác định thể thơ của bài thơ:

Bước 1: Đếm số tiếng trong mỗi dòng thơ.

• Chúng ta thấy rằng hầu hết các dòng thơ trong bài đều có 8 tiếng (ví dụ: “Gọi cho mẹ, tuần một lần cũng được”, “Ở nhà mẹ, ngoài cửa, đông giá buốt”, “Mẹ biết con đang bận rộn bao điều”…).

Bước 2: Phân tích cách gieo vần.

• Bài thơ không tuân thủ một cách gieo vần truyền thống cố định như lục bát (gieo vần lưng và vần chân chặt chẽ) hay thất ngôn tứ tuyệt (gieo vần chân ở cuối các dòng 2, 4). Vần thơ trong bài tương đối tự do, có chỗ gieo vần nhưng không theo quy luật chặt chẽ, tạo sự tự nhiên, gần gũi như lời tâm tình.

Bước 3: Phân tích cấu trúc khổ thơ.

• Bài thơ được chia thành các khổ, mỗi khổ gồm 4 dòng (tứ tuyệt) nhưng không phải là tứ tuyệt đường luật mà là khổ tự do hơn về vần và đối.

Kết luận: Với các đặc điểm trên (số tiếng mỗi dòng cố định là 8 tiếng, vần thơ tự do, cấu trúc khổ thơ linh hoạt), bài thơ thuộc thể thơ tám chữ. Đây là thể thơ hiện đại phổ biến, thường dùng để bộc lộ cảm xúc, suy tư một cách tự nhiên, chân thành.

Câu 2: Xác định những từ ngữ mang nghĩa ẩn dụ ở khổ thơ thứ nhất.

Hướng dẫn giải: Nghĩa ẩn dụ là cách dùng từ ngữ chỉ sự vật, hiện tượng này để gọi tên sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng, nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt. Chúng ta sẽ đọc kỹ khổ thơ đầu tiên để tìm những hình ảnh không chỉ mang nghĩa đen mà còn chứa đựng ý nghĩa sâu xa hơn.

Lời giải chi tiết:

Khổ thơ thứ nhất:

Gọi cho mẹ, tuần một lần cũng được,
Gọi chơi thôi, hỏi thăm mẹ thế nào…
Ở nhà mẹ, ngoài cửa, đông giá buốt,
Cửa nhà con, đang nhộn nhịp xuân trào…

Trong khổ thơ này, có hai từ ngữ mang nghĩa ẩn dụ rõ nét:

• Đông giá buốt:
  • Nghĩa đen: Là hình ảnh mùa đông lạnh lẽo, băng giá.
  • Nghĩa ẩn dụ: Gợi tả sự cô đơn, quạnh quẽ, thiếu vắng hơi ấm, niềm vui của người mẹ khi không có con bên cạnh. Nó đối lập với không khí tấp nập, ấm áp nơi con.
• Xuân trào:
  • Nghĩa đen: Là hình ảnh mùa xuân tươi mới, tràn đầy sức sống, sự sinh sôi nảy nở.
  • Nghĩa ẩn dụ: Gợi tả sự tấp nập, ấm cúng, hạnh phúc, đủ đầy và bận rộn của cuộc sống nơi người con. Nó đối lập với sự cô đơn, trống trải của người mẹ.

Lý do áp dụng phương pháp này: Bằng cách phân tích nghĩa đen và nghĩa bóng, chúng ta có thể làm rõ hơn ý đồ của tác giả, hiểu được chiều sâu cảm xúc mà các hình ảnh này mang lại, không chỉ đơn thuần là miêu tả cảnh vật mà còn ẩn chứa tâm trạng, tình cảm.

Câu 3: Trình bày hiệu quả của việc sử dụng hình thức lời tâm sự của mẹ với con trong bài thơ.

Hướng dẫn giải: Hình thức lời tâm sự (người mẹ trực tiếp nói chuyện, bộc bạch với con) tạo nên một không khí, giọng điệu đặc biệt cho bài thơ. Chúng ta sẽ phân tích những tác động mà hình thức này mang lại cho người đọc và nội dung bài thơ.

Lời giải chi tiết:

Việc sử dụng hình thức lời tâm sự của mẹ với con trong bài thơ mang lại những hiệu quả sâu sắc:

• Tạo sự gần gũi, chân thành và thân mật: Lời tâm sự trực tiếp khiến bài thơ trở thành một cuộc trò chuyện riêng tư, nhỏ nhẹ giữa mẹ và con. Điều này giúp người đọc cảm nhận được sự chân thật, không chút khách sáo hay giả tạo trong tình cảm của người mẹ.
• Tăng cường sức lay động và khả năng đồng cảm: Khi nghe một lời tâm sự trực tiếp, người đọc (mà ở đây là người con trong hình dung của mẹ) dễ dàng đặt mình vào vị trí của người mẹ để thấu hiểu nỗi lòng, sự mong mỏi và cả nỗi cô đơn của mẹ. Điều này tạo ra sự đồng cảm mạnh mẽ, khiến thông điệp của bài thơ trở nên thấm thía hơn.
• Thể hiện rõ nét tâm trạng và nỗi niềm của người mẹ: Thông qua lời tâm sự, mọi cung bậc cảm xúc của người mẹ – từ sự thấu hiểu, yêu thương, mong ngóng, đến nỗi tủi thân, lo sợ và cả sự vị tha – đều được bộc lộ một cách trực diện, không cần qua bất kỳ trung gian nào. Người mẹ không hề trách móc mà chỉ dùng lời lẽ thủ thỉ, gợi mở để con cái tự nhận ra.
• Gợi nhắc, thức tỉnh lương tri của con cái: Lời tâm sự như một lời nhắn nhủ nhẹ nhàng nhưng đầy sức nặng, khiến người con (và cả độc giả) phải suy nghĩ, nhìn nhận lại trách nhiệm, bổn phận của mình đối với cha mẹ, thúc đẩy hành động quan tâm, báo hiếu khi còn có thể.

Lý do áp dụng phương pháp này: Phân tích tác dụng của hình thức nghệ thuật là một cách để đánh giá hiệu quả biểu đạt của tác phẩm, giúp chúng ta hiểu sâu hơn về cách mà tác giả truyền tải thông điệp và cảm xúc.

Câu 4: Nêu sự vận động cảm xúc của nhân vật trữ tình mẹ trong bài thơ.

Hướng dẫn giải: Sự vận động cảm xúc là cách các trạng thái tình cảm của nhân vật thay đổi, phát triển qua từng phần của bài thơ. Chúng ta sẽ đi theo trình tự bài thơ để nắm bắt những chuyển biến trong tâm trạng của người mẹ.

Lời giải chi tiết:

Tâm trạng của nhân vật trữ tình là người mẹ trong bài thơ có sự vận động tinh tế và sâu sắc, thể hiện nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau:

• 1. Khao khát, mong mỏi và sự thấu hiểu (Khổ 1, 2):
  • Cảm xúc mở đầu là sự khao khát, mong mỏi con nhưng không hề đòi hỏi hay trách móc. Người mẹ thể hiện sự thấu hiểu cho con (“Mẹ biết con đang bận rộn bao điều”), chỉ mong một sự quan tâm nhỏ nhoi, khiêm tốn (“tuần một lần cũng được”, “gọi chơi thôi”, “chỉ cần chút ít”). Tuy nhiên, ẩn sâu trong lời lẽ đó là nỗi cô đơn, quạnh quẽ (“đông giá buốt” nơi mẹ đối lập với “xuân trào” nơi con).
• 2. Niềm vui trong hình dung và nỗi tủi thân (Khổ 3):
  • Cảm xúc chuyển sang niềm vui sướng, hạnh phúc khi tưởng tượng cảnh con về (“Nếu con về, mẹ pha trà, nướng bánh, Mẹ nhớ con thuở bé thích ăn chi…”). Điều này thể hiện tình yêu thương tỉ mỉ, sự quan tâm sâu sắc của mẹ.
  • Tuy nhiên, niềm vui ấy lại xen lẫn với nỗi tủi thân, lo lắng bị lãng quên của tuổi già (“Hiểu giùm mẹ, giờ mẹ hay tủi phận, Lỡ con mình đã quên hẳn mình đi…”). Đây là một cảm xúc rất thật, rất đời, thể hiện sự yếu lòng của người mẹ.
• 3. Tình yêu thương vị tha và nỗi lo về sự hữu hạn của đời người (Khổ 4):
  • Người mẹ khẳng định tình yêu thương vô điều kiện, không màng vật chất (“không cần quà cáp, Mọi thứ đủ dùng… Mẫu tử tình sâu…”). Đây là sự cao thượng, vị tha của tình mẹ.
  • Đồng thời, bắt đầu xuất hiện một nỗi lo lắng mơ hồ về thời gian, về sự hữu hạn của đời người (“Mẹ còn sống, thì con còn được bé, Thấy điều này, phải tới những ngày sau…”).
• 4. Cảm xúc khẩn thiết, ám ảnh và sự sợ hãi mất mát vĩnh viễn (Khổ 5):
  • Cảm xúc lên đến đỉnh điểm của sự khẩn thiết, cấp bách. Mẹ nhắc nhở con về sự trôi nhanh của thời gian (“những ngày của đời, con ạ, rất mau qua…”).
  • Cuối cùng, cảm xúc chuyển thành nỗi sợ hãi tột cùng về sự chia lìa vĩnh viễn, không thể bù đắp, không còn cơ hội để nói lời yêu thương (“Mai, tự sớm, lỡ đâu con muốn gọi, Tuyết ngập trời… Mãi chả thấy ai thưa…”). Đây là lời cảnh tỉnh đầy ám ảnh, là nỗi đau, sự tiếc nuối khi nghĩ đến cảnh con muốn tìm mẹ mà đã quá muộn.

Tóm lại: Cảm xúc của người mẹ vận động từ sự mong mỏi nhẹ nhàng, thấu hiểu, đến niềm vui trong hình dung, xen lẫn nỗi tủi thân, lo lắng, rồi thăng hoa thành tình yêu thương vị tha và cuối cùng là nỗi sợ hãi, ám ảnh về sự chia lìa vĩnh viễn, tạo nên một bức tranh tâm lý đa chiều, sâu sắc.

Câu 5: Từ tâm trạng của người mẹ trong bài thơ, anh/chị hãy bày tỏ suy nghĩ về trách nhiệm nghĩa vụ của con cái đối với cha mẹ (trình bày khoảng 5 – 7 dòng).

Hướng dẫn giải: Dựa trên những cảm xúc và mong muốn của người mẹ được thể hiện trong bài thơ (cô đơn, mong ngóng, không cần vật chất, sợ bị lãng quên, sợ thời gian hữu hạn), chúng ta sẽ rút ra bài học và nêu lên trách nhiệm, nghĩa vụ của con cái một cách ngắn gọn, súc tích.

Lời giải chi tiết:

Bài thơ là lời nhắc nhở sâu sắc về trách nhiệm của con cái đối với cha mẹ. Từ nỗi mong chờ, tủi phận và cả nỗi sợ hãi chia lìa của người mẹ, tôi nhận ra rằng, điều cha mẹ cần nhất không phải là vật chất, mà là tình cảm, sự quan tâm và hiện diện của con cái. Dù cuộc sống có bận rộn đến mấy, chúng ta cũng nên dành thời gian gọi điện, về thăm, trò chuyện với cha mẹ. Bởi thời gian là hữu hạn, đừng để đến khi “tuyết ngập trời” mới hối tiếc vì đã không kịp nói lời yêu thương hay thực hiện những điều nhỏ nhặt nhất, để cha mẹ không còn cảm thấy cô đơn hay bị lãng quên.

***

II. Làm văn

Câu 1: Viết đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ) phân tích hình ảnh người mẹ qua bài thơ ở phần đọc hiểu.

Hướng dẫn giải: Đây là dạng đoạn văn nghị luận văn học, yêu cầu phân tích một khía cạnh cụ thể (hình ảnh người mẹ) trong tác phẩm. Chúng ta cần triển khai bài viết theo bố cục ba phần (mở, thân, kết) nhưng gói gọn trong một đoạn văn khoảng 200 chữ, sử dụng các luận điểm và dẫn chứng chọn lọc từ bài thơ.

Lời giải chi tiết:

Bài thơ “Gọi cho mẹ tuần một lần cũng được” của Hồng Thanh Quang đã khắc họa một cách sâu sắc và cảm động hình ảnh người mẹ Việt Nam tần tảo, giàu tình yêu thương nhưng cũng chất chứa nhiều nỗi niềm. Người mẹ hiện lên trước hết là một người phụ nữ yêu con vô điều kiện và thấu hiểu. Dù khao khát con về, mẹ vẫn thông cảm cho sự bận rộn của con (“Mẹ biết con đang bận rộn bao điều”), chỉ mong “tuần một lần cũng được” hay “chỉ cần chút ít” quan tâm. Nỗi nhớ thương ấy còn thể hiện qua hình ảnh mẹ chuẩn bị “pha trà, nướng bánh”, nhớ “con thuở bé thích ăn chi”, cho thấy tình yêu thương chu đáo, tỉ mỉ.

Song song với tình yêu thương, người mẹ còn mang một nỗi cô đơn, tủi thân và ám ảnh về sự hữu hạn của thời gian. Nỗi “đông giá buốt” ở nhà mẹ đối lập với “xuân trào” nơi con, gợi nỗi quạnh hiu. Mẹ tủi phận khi nghĩ rằng “Lỡ con mình đã quên hẳn mình đi”, một nỗi sợ hãi rất đời thường của người già. Đặc biệt, sự thôi thúc “Gọi cho mẹ, khi thu còn chưa hết” cùng hình ảnh “Tuyết ngập trời… Mãi chả thấy ai thưa…” là lời cảnh báo đầy ám ảnh về sự chia ly vĩnh viễn, khiến tình yêu thương của mẹ trở nên gấp gáp, khẩn thiết hơn bao giờ hết. Hình ảnh người mẹ trong bài thơ là biểu tượng cao đẹp của tình mẫu tử, là tấm gương soi chiếu để con cái tự vấn về bổn phận và tình yêu thương dành cho đấng sinh thành.