Tóm tắt
Thần thoại là một khái niệm phức tạp, cho đến nay, vẫn cần những ý kiến khác
nhau. Hiểu theo nghĩa rộng, thần thoại là một hình thức tư duy nguyên thủy, gắn với tín
ngưỡng của con người thời cổ đại. Hiểu theo nghĩa hẹp, thần thoại là một thể loại văn
học dân gian. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra những định nghĩa khác nhau về thể loại
này. Bài viết đề cập đến những điểm chung của các nhà nghiên cứu để từ đó nêu một
định nghĩa đầy đủ hơn về thần thoại.
1. Các quan niệm khác nhau về thần thoại
Đã từ lâu, thần thoại là đối tượng nghiên cứu của nhiều bộ môn khoa học. Xuất phát
từ những góc độ nghiên cứu khác nhau, mỗi bộ môn khoa học có quan niệm về thần thoại
tương đối độc lập. Ngay cả trong một bộ môn khoa học cụ thể mỗi nhà nghiên cứu lại có
cách nhìn mang dấu ấn cá nhân, vì vậy khái niệm thần thoại cho đến nay rất đa dạng,
phong phú. Về cơ bản khái niệm thần thoại được hiểu theo hai nghĩa rộng và hẹp.
1.1. Thần thoại hiểu theo nghĩa rộng
Trong công trình nghiên cứu của mình, Lại Nguyên Ân đưa ra cách hiểu về thần
thoại như sau: “Sáng tạo của trí tưởng tượng tập thể toàn dân, phản ánh khái quát hiện
thực dưới dạng những vị thần được nhân cách hóa hoặc những sinh thể có linh hồn mà dù
là quái tượng, phi thường đến mấy cũng vẫn được đầu óc người nguyên thủy nghĩ và tin
là hoàn toàn có thực. Mặc dù thần thoại tồn tại như những truyện kể về thế gian, nhưng
thần thoại không phải là một thể loại ngôn từ mà là những ý niệm và biểu tượng nhất
định về thế giới. Cảm quan thần thoại nói chung không chỉ bộc lộ bằng truyện kể, mà còn
bộc lộ trong nhiều hình thức khác: trong hành động (nghi lễ, lễ thức, răn cấm), trong các
bài ca, điệu nhảy…
Đặc trưng của thần thoại thể hiện rõ nhất trong văn hóa nguyên thủy, ở đó thần thoại
là cái tương đương với “văn hóa tinh thần” và “khoa học” của xã hội cận hiện đại. Trong
đời sống các cộng đồng nguyên thủy, thần thoại là cả một hệ thống, con người nguyên
thủy tri giác và mô tả thế giới bằng các biểu tượng của hệ thống ấy. Thần thoại là ý thức
nguyên hợp của xã hội nguyên thủy. Về sau, thần thoại phân chia thành các hình thái ý
thức xã hội như tôn giáo, nghệ thuật, văn học, khoa học, tư tưởng chính trị…thì các hình
thái ấy vẫn bảo lưu trong chúng hàng loạt mô hình thần thoại, được chế biến lại để đưa
vào cấu trúc mới, thần thoại có cuộc sống thứ hai” (5; 299).
Như vậy khái niệm thần thoại ở đây được hiểu là một hình thức tư duy, tồn tại phổ
biến trong cộng đồng nguyên thủy, nhờ lối tư duy này mà người nguyên thủy tri giác về
thế giới và con người. Đó là lối tư duy thần thoại, được in dấu trong các hình thái ý thức
xã hội. Văn học dân gian cổ đại là một loại hình nghệ thuật ngôn từ, ở đó phản ánh rõ nét
hình thức tư duy thần thoại.
 Người ta biết tới Mác không chỉ với tư cách là một nhà tư tưởng lỗi lạc, mà còn là
một người có những nhận định hết sức tinh tường về thần thoại. Quá trình nghiên cứu
thần thoại của Mác gắn liền với những tri thức triết học. Ông cho rằng “Thần thoại nào
cũng chinh phục, chi phối và nhào nặn những sức mạnh tự nhiên ở trong trí tưởng tượng
và bằng trí tưởng tượng. Tiền đề của nghệ thuật Hy Lạp là thần thoại Hy Lạp, tức là tự
nhiên và bản thân hình thái xã hội đã được trí tưởng tượng của dân gian chế biến đi một
cách nghệ thuật và vô ý thức. Không thể nào hiểu đúng được thần thoại nếu tách nó ra
khỏi xã hội nguyên thủy, nơi mà nhu cầu lí giải, chinh phục tự nhiên và xã hội của con
người thời cổ đại gắn liền với thế giới quan thần linh hay cũng gọi là thế giới quan thần
thoại. Dùng trí tưởng tượng để hình dung, giải thích và chinh phục thế giới, người nguyên
thủy đã tạo ra thần thoại và thần thoại là một hình thái ý thức nguyên hợp đa chức năng,
nó vừa là khoa học vừa là nghệ thuật vô ý thức, đồng thời còn là tín ngưỡng, tôn giáo của
người nguyên thủy” (3; 9).
Quan điểm của Mác đã gắn việc lí giải thần thoại với việc lí giải các vấn đề của xã
hội nguyên thủy. Thần thoại không đơn thuần là một thể loại văn học mà tồn tại trong nó
rất nhiều tri thức tổng hợp, đa dạng, nó là một kiểu tư duy tồn tại phổ biến ở nhiều loại
hình nghệ thuật cũng như trong cuộc sống của người xưa.
Hai ý kiến trên đây cho ta thấy thần thoại được nhìn nhận dưới góc độ là một
phương thức tư duy, nó tồn tại trong nhiều loại hình nghệ thuật cũng như toàn bộ đời
sống của con người thời nguyên thủy, cái thời “một đi không trở lại”, trong đó văn học
dân gian cổ đại là một phương diện thể hiện phương thức tư duy thần thoại rõ nét.
1.2. Thần thoại hiểu theo nghĩa hẹp
Trên thế giới và ở Việt Nam, văn học dân gian cổ đại cũng như thể loại thần thoại đã
được nghiên cứu từ lâu, đặc biệt vẻ đẹp của thần thoại Hy Lạp đã là nguồn cảm hứng của
nhiều nhà nghiên cứu, nhiều ngành khoa học, nghệ thuật khác nhau. Khái niệm thần thoại
đã được đưa ra trong nhiều công trình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước.
Nhà nghiên cứu người Nga, E.M. Meletinski cho rằng: “Từ thần thoại có nguồn gốc
từ tiếng Hy Lạp, nghĩa đen là truyền thuyết, truyện thoại. Thường người ta hiểu nó là
truyện về các vị thần, các nhân vật được sùng bái hoặc có quan hệ nguồn gốc với các vị
thần, về các thế hệ xuất hiện trong thời gian ban đầu, tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp
vào việc tạo lập nên những nhân tố của nó – thiên nhiên và văn hóa. Hệ thần thoại
(mifalogia) là tổng thể những câu chuyện như thế về các vị thần và các nhân vật đồng
thời là hệ thống những quan niệm hoang đường về thế giới” (4; 653). Như vậy ở đây,
thần thoại được xem xét dưới góc độ là một thể loại văn học, nghĩa là nó là một thể loại
tự sự ra đời đầu tiên của loài người và nó phản ánh thế giới cũng như xã hội thông qua
yếu tố “thần”. Ông cũng chỉ ra rằng thần thoại có sự đan kết những yếu tố phôi thai của
tôn giáo, triết học, khoa học và nghệ thuật. Quan hệ hữu cơ của thần thoại với nghi lễ vốn
được thực hiện qua các phương tiện âm nhạc, vũ đạo, các phương tiện tiền sân khấu và
ngôn từ, quan hệ ấy có bí mật và chưa được giải mã một cách chính xác. Thần thoại
không chỉ là một loại hình nghệ thuật ngôn từ, nó pha trộn trong đó nhiều yếu tố của các
ngành khoa học và nghệ thuật khác.
Xem xét các mối quan hệ giữa thần thoại và xã hội nguyên thủy, F. Enghen nhận
thấy: “Thần thoại là sản phẩm tinh thần của người nguyên thủy, nội dung của nó mang
nặng tính chất hoang đường ảo tưởng nhưng trong đó cũng chứa đựng nhiều yếu tố có giá
trị quan trọng về nhiều mặt. Sự nhận thức và lí giải sai lầm, ảo tưởng về thế giới ở trong
thần thoại là điều tất yếu không thể tránh khỏi” (6; 315). Ý kiến này của Enghen cho
chúng ta thấy hai vấn đề mang tính bản chất của thể loại thần thoại. Thứ nhất, đó là sản
phẩm tinh thần của người nguyên thủy, mang tính chất ảo tưởng, hoang đường nhưng
chứa đựng nhiều yếu tố có giá trị về nhiều mặt. Thứ hai, sự nhận thức và lí giải sai lầm ảo
tưởng tồn tại trong thần thoại mang tính tất yếu không thể tránh khỏi, đó chính là dấu
hiệu của tư duy nguyên thủy đặc thù mà ta chỉ có thể tìm thấy trong thần thoại mà thôi.
Nhiều nhà nghiên cứu văn học dân gian trong nước từ lâu đã tìm cách định nghĩa
thần thoại theo cách nhìn nhận của riêng mình.
Một trong những tài liệu nghiên cứu mang tính chất mở đường về thần thoại là
cuốn Lược khảo về thần thoại Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi. Trong tài liệu này, ông đã
định nghĩa thần thoại như sau: “Thần thoại là một truyện cổ tích. Trong các truyện cổ tích
có thể chia làm hai thứ: một thứ nội dung hoàn toàn nói về người hoặc về vật mà ta có thê
gọi là nhân thoại, vật thoại, trong đó không có sức thần phép tiên len vào; một thứ trái lại,
bao hàm ít nhiều chất hoang đường quái đản. Thần thoại thuộc về thứ sau” [9; 9]. Cách
hiểu trên đây của Nguyễn Đổng Chi đã cho chúng ta thấy mấy vấn đề hết sức phức tạp
trong nghiên cứu thần thoại:
– Thứ nhất, ranh giới giữa thần thoại và một số thể loại khác (đặc biệt là với truyền
thuyết, cổ tích) là khá mong manh, do đó có những tác phẩm được xếp vào nhiều thể loại.
– Thứ hai, cách thức phản ánh của thần thoại và cổ tích có những nét hết sức giống
nhau, từ đó dẫn tới việc phân loại và nghiên cứu thần thoại gặp nhiều rắc rối.
Một trong những nhà nghiên cứu văn học dân gian có uy tín là Chu Xuân Diên đã
đưa ra cách hiểu về thần thoại như sau: “Thần thoại là tập hợp những truyện kể dân gian
về các vị thần, những nhân vật anh hùng, các nhân vật sáng tạo văn hóa, phản ánh quan
niệm của người thời cổ về nguồn gốc của thế giới và của đời sống con người” (1; 356).
Cách hiểu này đã chỉ ra 3 đặc điểm quan trọng nhất của thần thoại: thần thoại là tập hợp
những truyện kể (tức là có số lượng lớn tạo nên một thể loại độc lập); đối tượng phản ánh
của thần thoại là các vị thần, những nhân vật anh hùng, các nhân vật sáng tạo văn hóa;
nội dung của thần thoại phản ánh quan niệm của người thời cổ về nguồn gốc của thế giới
và của đời sống con người. Có thể khẳng định rằng đây là cách hiểu khá chính xác và
toàn diện về thần thoại, xứng đáng là cơ sở để người nghiên cứu có những xem xét, đánh
giá đúng đắn về thần thoại. Với cách hiểu này, Chu Xuân Diên đã khẳng định sự tồn tại
của thể loại thần thoại trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam.
Vũ Ngọc Khánh trong công trình chủ biên của mình là Kho tàng thần thoại Việt
Nam đã đưa ra nhận định: “Thần thoại là hình thức sáng tác của con người thời đại xa
xưa, nó thể hiện ý thức muốn tìm hiểu vũ trụ, lí giải vũ trụ và chinh phục vũ trụ của con
người” (11; 5). Nhận định này đã lần nữa bổ sung và khẳng định sự tồn tại của thần thoại
Việt Nam, tuy cách hiểu có hẹp hơn nhưng cũng không mâu thuẫn với cách hiểu của Chu
Xuân Diên.
Khái niệm thần thoại, chúng ta còn bắt gặp trong giáo trình Văn học dân gian Việt
Nam do Đinh Gia Khánh làm chủ biên: “Thần thoại là hiện tượng văn hóa tinh thần ra đời
từ khá sớm. Theo qui luật phổ biến, thần thoại chủ yếu ra đời trong xã hội cộng đồng
nguyên thủy, vào những thời kì xa xưa của các xã hội trước khi có giai cấp. Thần thoại
phản ánh một cách kì diệu nhận thức về vũ trụ, về công cuộc đấu tranh thiên nhiên, sinh
hoạt xã hội và tư duy xã hội ở các tộc người anh em từ thời cổ sơ” (3; 585).
Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Nguyễn Khắc Phi, Trần Đình Sử, Lê Bá Hán làm
chủ biên) đưa ra khái niệm thần thoại như sau : “Thần thoại còn gọi là huyền thoại. Là
thể loại truyện ra đời và phát triển sớm nhất trong lịch sử truyện kể dân gian các dân tộc.
Đó là toàn bộ những truyện hoang đường, tưởng tượng về các vị thần hoặc những con
người, những loài vật mang tính chất kỳ bí, siêu nhiên do con người thời nguyên thủy
sáng tạo ra để phản ánh và lí giải các hiện tượng trong thế giới tự nhiên và xã hội theo
quan niệm vận vật có linh hồn (hay thế giới quan thần linh) của họ” (10; 250). Theo quan
điểm này ta có thể thấy khái niệm thần thoại được nhìn nhận một cách đầy đủ và cụ thể
hơn, bao gồm các yếu tố: định danh thể loại, thời gian ra đời, đối tượng phản ánh, nội
dung phản ánh và cách thức phản ánh. Khái niệm trên giúp cho người nghiên cứu có thể
nhìn nhận tương đối chính xác một tác phẩm thần thoại.
 Từ những cách hiểu trên đây ta có thể rút ra một cách hiểu chung nhất về thần
thoại:Thần thoại là một thể loại của văn học dân gian kể về các vị thần, các anh hùng,
những người sáng tạo văn hóa, phản ánh lịch sử và xã hội của người xưa theo một
phương thức riêng (phương thức thần thoại).
 Nhìn chung khái niệm thần thoại là một vấn đề hết sức phức tạp, hầu như mỗi nhà
nghiên cứu muốn đưa ra một quan niệm của riêng mình. Nhưng cho dù có sự khác nhau
thì họ cũng có những điểm chung nhất định khiến chúng ta có thể đưa ra cách hiểu chung
nhất về thần thoại để từ đó có thể giúp nhìn nhận thể loại này một cách tương đối cụ thể
và chính xác. Tuy vậy việc mở rộng nội hàm khái niệm thần thoại thành huyền thoại hay
cách hiểu chưa rạch ròi giữa thần thoại và truyền thuyết, thần thoại với cổ tích, hoặc cho
thần thoại là tiền văn học chứ chưa phải là văn học, cũng đem lại những phức tạp không
thể tránh khỏi cho những ai nghiên cứu thần thoại .
2. Cơ sở hình thành và tồn tại của thần thoại
Cũng như vạn vật nói chung, con người cần đến các yếu tố có sẵn trong tự nhiên
(không khí, đất đai, sinh vật…) để tồn tại và phát triển. Cùng với sự phát triển chung của
vạn vật, con người dần tách mình ra khỏi thế giới động vật để trở thành một sinh vật đặc
biệt (sử dụng tư duy, ngôn ngữ và lao động để sinh tồn). Trong buổi đầu hình thành và
phát triển, con người phải đối diện với muôn vàn gian khó từ thiên nhiên, đó là các hiện
tượng thiên nhiên: mưa, gió, sấm, chớp, mặt đất, bầu trời, sự hoang vu nguyên thủy…
Cho dù tách mình ra khỏi thế giới động vật nhưng người nguyên thuỷ chưa tách mình ra
khỏi môi trường tự nhiên và xã hội bao quanh, con người còn phụ thuộc chặt chẽ vào tự
nhiên. “Tự nhiên là lực lượng vừa to lớn, vừa bí ẩn, luôn mang những tai họa bất ngờ đổ
ập xuống cuộc sống của con người và xóa đi tất cả” (8; 23). Với tư duy thô sơ, non nớt,
người nguyên thủy chưa thể nào lí giải một cách khoa học và lôgic các hiện tượng tự
nhiên ấy. Họ cho rằng có một thế lực siêu nhiên, thần thánh đang chi phối các hiện tượng
thiên nhiên ấy cũng như chi phối cuộc sống của họ. Cùng với thời gian, người nguyên
thủy đã phát hiện ra một số qui luật của thiên nhiên (ngày đêm, sáng tối, vạn vật luân
chuyển theo mùa…). Người nguyên thủy có khát vọng lí giải tất cả các vấn đề đó và họ
bắt đầu hình dung, tri giác về thiên nhiên bằng tư duy chất phác của mình. Họ cho rằng
muôn vật đều có linh hồn như con người, trong đó có một loại lực lượng siêu việt hơn
con người có khả năng làm ra những hiện tượng bí ẩn của thiên nhiên kia, người ta gọi
chung lực lượng đó là thần. Trí tưởng tượng của con người nhào nặn các hình ảnh trước
mắt tạo ra thế giới thần và những mẩu chuyện về các vị thần được kể từ người này qua
người khác, từ đời này qua đời khác, tạo nên những câu chuyện thần thoại đến ngày nay.
Và như vậy hình ảnh thần linh chính là sợi dây nối giữa tư duy của con người với hiện
thực.
Một điều chắc chắn là thần thoại chỉ ra đời trong một giai đoạn lịch sử cụ thể của
loài người. Khi con người còn “ăn lông ở lỗ”, chưa biết nhận xét, chưa có tư duy tổng
hợp, logic thì thần thoại chưa thể ra đời. Lao động, tư duy và ngôn ngữ đã giúp con người
tổ chức cuộc sống của mình theo hướng mới, con người từ chỗ tìm nơi trú ngụ trong hang
đá, dần dần đã biết dựng nhà để ở; từ chỗ sống tập hợp thành bầy đàn, tiến dần đến một
xã hội có tổ chức chặt chẽ. Cuộc sống ngày càng đa dạng phức tạp, những vấn đề mới
luôn nảy sinh và đòi hỏi con người phải có câu trả lời hoặc chí ít cũng là những suy đoán,
luận giải: con người từ đâu sinh ra, tại sao có bản làng, tại sao con người lại phải chết, tại
sao có đàn ông đàn bà…Với nhận thức hạn chế của mình, con người dùng hình ảnh các vị
thần để lí giải các vấn đề xã hội.
Bên cạnh khát vọng lí giải thiên nhiên, vũ trụ, con người luôn khát vọng lí giải
chính mình. Khi tư duy phát triển, con người lại đối diện với hàng loạt các vấn đề của bản
thân. Những câu hỏi về nguồn gốc loài người, cộng đồng, sự sinh tồn của cá nhân…luôn
được đặt ra.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi đã có một nhận xét hết sức thấu đáo về sự ra đời
của thần thoại: “Thần thoại chỉ có thể xuất hiện vào lúc mà trình độ nhận thức của con
người đã sáng sủa, óc trừu tượng và suy đoán đã nảy nở, sinh hoạt tình cảm đã khá dồi
dào. Nhờ đó họ đã biết sắp xếp cho có hệ thống những ý nghĩ và tình cảm của mình để
xây dựng thành những câu chuyện. Thần thoại cũng chỉ có thể xuất hiện vào lúc mà tiếng
nói của con người đã phát triển. Ngữ vựng tuy còn nghèo nàn, ngữ pháp còn đơn giản
nhưng đã đủ cho xã hội dùng vào phô diễn sự việc” (9; 25).
Quá trình sinh tồn, lao động đã giúp tư duy và ngôn ngữ của con người ngày càng
phong phú, việc lí giải các hiện tượng tự nhiên, xã hội cũng như cội nguồn của mình đã
giúp cho con người tiếp tục khám phá những bí ẩn của cuộc sống. Công cụ lao động ra
đời luôn là một bước tiến của loài người. Khi phát minh ra công cụ lao động, con người
có thể thần thánh hóa phát minh của mình. Hoặc đời sau không thể lí giải được nguồn
gốc công cụ lao động bèn thần hóa nó. Đó chính là cơ sở để hình thành nên thế giới thần
vừa hết sức gần gũi mà lại hết sức xa lạ với chúng ta ngày nay. Khi tư duy con người phát
triển, con người nhận thức lại các vấn đề cũ. Những câu chuyện thần thoại cũ được tu
sửa, phát triển cho logic, hoàn thiện hơn…
Nhờ có ngôn ngữ, con người dần ý thức được việc truyền lại những tri thức, nhận
thức, kinh nghiệm cho đời sau và đó là cơ sở để thần thoại tiếp tục ra đời, tiếp tục được
làm mới, thêm sức hấp dẫn, là món ăn tinh thần của con người.
Đúng như nhận định của nhà văn M. Gorki: “Trong trí tưởng tượng của người
nguyên thủy, thần không phải là cái gì trừu tượng mà là một nhân vật có thực, được trang
bị bằng công cụ lao động nào đó. Thần là bậc thầy ở nghề này hay nghề khác. Thần là sự
khái quát nghệ thuật của những sự tiến bộ lao động” (7; 64).
Theo quan điểm của Mác thì thần thoại gắn liền với thời kỳ ấu thơ của nhân loại
“trong những điều kiện xã hội vĩnh viễn không bao giờ trở lại nữa”, nó là thứ “nghệ thuật
vô ý thức”. Quan điểm trên cho chúng ta thấy rằng thần thoại ra đời gắn liền với thời kì
xa xưa của nhân loại nhưng không phải ra đời cùng với sự ra đời của con người. Nó chỉ
ra đời khi con người đã có một lượng ngôn ngữ và khả năng tư duy nhất định cùng với
nhu cầu tìm hiểu lí giải thiên nhiên và lí giải chính mình. Ở thời kì xa xưa, thần thoại
chính là lịch sử của con người. Thần thoại là thể loại ra đời sớm nhất trong hệ thống các
thể loại văn học. Theo dòng chảy của nhân loại, thần thoại dần hoàn thiện và nhường chỗ
cho các thể loại khác (sử thi, truyền thuyết, cổ tích…). Những thể loại ra đời sau luôn kế
thừa ở thần thoại những yếu tố nhất định (các mẫu nhân vật, ngôn từ cụ tượng, nghệ thuật
phóng đại…), nhiều thần thoại được truyền thuyết hóa khiến chúng ta ngày nay khó có
thể phân biệt tác phẩm đó là thần thoại hay truyền thuyết.
Như vậy thể loại thần thoại luôn tồn tại trong hệ thống văn học, văn hóa của nhân
loại cũng như của từng dân tộc. Nó đã góp phần giúp con người hiện đại nhìn nhận được
lịch sử của mình, không những thế các yếu tố thần và tư duy thần thoại vẫn còn tồn tại
trong ý thức xã hội và trong nghệ thuật, những yếu tố đó là cội rễ để nhân loại sáng tạo ra
những giá trị văn học, văn hóa nghệ thuật mới.

@parkcheayoung