Chào các em, hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một câu hỏi rất quan trọng trong chương trình Lịch sử lớp 12, đó là về sự hình thành trật tự thế giới. Cụ thể, chúng ta sẽ so sánh sự khác nhau giữa trật tự thế giới hai cực Ianta và trật tự đa cực.

Các em mở sách giáo khoa Lịch sử lớp 12 trang 5, mục 1: “Sự hình thành trật tự thế giới sau Chiến tranh thế giới thứ hai” và trang 14, mục 2: “Quá trình sụp đổ của trật tự thế giới hai cực Ianta” để chúng ta cùng làm rõ vấn đề này nhé.

Trước hết, để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần hiểu rõ bản chất của hai loại trật tự thế giới này.

Bước 1: Phân tích khái niệm “Trật tự thế giới hai cực Ianta”

Các em nhớ lại nội dung trong sách giáo khoa trang 5. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, trật tự thế giới được hình thành dựa trên nền tảng của Hội nghị Ianta (tháng 2/1945). Hội nghị này có sự tham gia của ba cường quốc: Liên Xô, Hoa Kỳ và Anh.

* Bản chất: Trật tự thế giới hai cực Ianta là hệ thống các quan hệ quốc tế được xác lập sau Chiến tranh thế giới thứ hai, đặc trưng bởi sự đối đầu gay gắt giữa hai siêu cường là Hoa Kỳ và Liên Xô cùng với hai hệ thống xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa.
* Các đặc điểm chính:
* Sự hình thành của hai siêu cường: Liên Xô và Hoa Kỳ nổi lên như hai siêu cường kinh tế, quân sự, chính trị, khoa học kỹ thuật hàng đầu thế giới.
* Sự đối lập về ý thức hệ: Hệ thống tư bản chủ nghĩa do Hoa Kỳ đứng đầu và hệ thống xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu. Hai hệ thống này có những mâu thuẫn gay gắt về tư tưởng, chính trị, kinh tế.
* Sự phân chia phạm vi ảnh hưởng: Hai siêu cường phân chia và đấu tranh ảnh hưởng trên phạm vi toàn cầu, hình thành nên hai khối quân sự đối lập là NATO (do Mỹ đứng đầu) và Khối Warszawa (do Liên Xô đứng đầu).
* Nguy cơ chiến tranh: Cuộc đối đầu này tiềm ẩn nguy cơ bùng nổ một cuộc chiến tranh hạt nhân giữa hai siêu cường.
* Cơ chế điều chỉnh quan hệ quốc tế: Liên Hợp Quốc (LHQ) được thành lập, nhưng hoạt động của nó cũng chịu ảnh hưởng và chi phối bởi cuộc đối đầu giữa hai cực.

Bước 2: Phân tích khái niệm “Trật tự đa cực”

Khái niệm “trật tự đa cực” chúng ta sẽ gặp rõ hơn khi tìm hiểu về sự sụp đổ của trật tự hai cực Ianta và sự hình thành một trật tự thế giới mới. Tuy nhiên, chúng ta có thể hiểu khái niệm này dựa trên logic và sự phát triển của lịch sử.

* Bản chất: Trật tự đa cực là một hệ thống quan hệ quốc tế, trong đó có nhiều trung tâm quyền lực, có ảnh hưởng tương đối ngang bằng nhau trên phạm vi toàn cầu. Các trung tâm này có thể là các quốc gia, các khối liên minh hoặc các tổ chức quốc tế.
* Các đặc điểm có thể suy luận:
* Nhiều trung tâm quyền lực: Không còn sự thống trị tuyệt đối của một hoặc hai cường quốc. Có nhiều quốc gia, khu vực hoặc khối liên minh có sức ảnh hưởng lớn.
* Sự đa dạng về hệ thống chính trị, kinh tế, văn hóa: Các quốc gia có thể theo đuổi các mô hình phát triển khác nhau, không còn sự phân chia rõ rệt thành hai hệ thống đối lập.
* Quan hệ hợp tác và cạnh tranh đan xen: Các quốc gia vừa hợp tác để giải quyết các vấn đề chung (biến đổi khí hậu, khủng bố, dịch bệnh…), vừa cạnh tranh để giành lợi ích quốc gia.
* Vai trò của các tổ chức quốc tế: Các tổ chức quốc tế có thể đóng vai trò quan trọng hơn trong việc điều phối các mối quan hệ.
* Tính ổn định tương đối: Mặc dù vẫn có thể có những căng thẳng, nhưng nguy cơ chiến tranh quy mô lớn có thể giảm đi so với thời kỳ hai cực.

Bước 3: So sánh sự khác nhau giữa trật tự hai cực Ianta và trật tự đa cực

Bây giờ, chúng ta sẽ đi vào phần so sánh chi tiết dựa trên những phân tích ở hai bước trên. Các em có thể ghi lại các điểm khác biệt này vào vở.

| Tiêu chí so sánh | Trật tự thế giới hai cực Ianta | Trật tự đa cực |
| :————————- | :——————————————————————————————————————————— | :——————————————————————————————————————————————- |
| Số lượng trung tâm quyền lực | Hai trung tâm quyền lực chính: Hoa Kỳ và Liên Xô. | Nhiều trung tâm quyền lực: Có thể bao gồm các cường quốc, các khối kinh tế – quân sự lớn, các khu vực phát triển mạnh. |
| Bản chất đối đầu | Đối đầu gay gắt về ý thức hệ và hệ thống: Tư bản chủ nghĩa (do Mỹ đứng đầu) đối lập với Xã hội chủ nghĩa (do Liên Xô đứng đầu). | Đa dạng về mối quan hệ: Vừa hợp tác, vừa cạnh tranh. Ít có sự đối đầu mang tính ý thức hệ triệt để như thời hai cực. |
| Sự phân chia thế giới | Thế giới bị chia thành hai khối: Khối tư bản chủ nghĩa và khối xã hội chủ nghĩa. Có sự phân chia phạm vi ảnh hưởng rõ rệt. | Không có sự phân chia tuyệt đối: Các quốc gia có thể linh hoạt hơn trong quan hệ quốc tế, tham gia vào nhiều liên minh và hợp tác khác nhau. |
| Cơ cấu quan hệ quốc tế | Song cực: Quan hệ quốc tế chủ yếu xoay quanh sự đối đầu và cân bằng giữa hai siêu cường. | Đa phương và phức tạp: Quan hệ quốc tế bao gồm nhiều chủ thể, nhiều kênh tương tác, có tính liên kết và phụ thuộc lẫn nhau cao hơn. |
| Vai trò của các quốc gia khác | Bị chi phối mạnh mẽ: Các quốc gia thường phải đứng về một trong hai phe, chịu ảnh hưởng lớn từ hai siêu cường. | Có vai trò và tiếng nói lớn hơn: Các quốc gia, đặc biệt là các nền kinh tế mới nổi, có thể đóng góp tích cực hơn vào cục diện quốc tế. |
| Khả năng xảy ra chiến tranh quy mô lớn | Nguy cơ cao: Đặc biệt là chiến tranh hạt nhân giữa hai siêu cường. | Giảm bớt nguy cơ chiến tranh quy mô lớn: Thay vào đó, có thể xảy ra các xung đột cục bộ, chiến tranh ủy nhiệm, hoặc khủng hoảng kinh tế. |

Tóm lại:

Sự hình thành trật tự thế giới hai cực Ianta là kết quả trực tiếp của Chiến tranh thế giới thứ hai, với sự nổi lên của hai siêu cường Hoa Kỳ và Liên Xô, hai hệ thống chính trị – kinh tế đối lập, tạo nên một thế giới bị phân chia thành hai phe.

Ngược lại, sự hình thành trật tự đa cực là một xu hướng phát triển tự nhiên của thế giới sau khi trật tự hai cực sụp đổ. Trong trật tự này, không có một hoặc hai cường quốc nào đủ sức chi phối tuyệt đối, mà thay vào đó là sự tồn tại và ảnh hưởng của nhiều trung tâm quyền lực khác nhau, tạo nên một bức tranh quan hệ quốc tế phức tạp, đa dạng và năng động hơn.

Các em nắm vững những điểm khác biệt này để có thể trả lời tốt các câu hỏi liên quan đến phần kiến thức này nhé. Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, các em cứ mạnh dạn hỏi thầy. Chúc các em học tốt!