Chào các em, cô rất vui được cùng các em ôn lại một kiến thức Ngữ văn rất quan trọng mà chúng ta thường xuyên gặp trong các tác phẩm văn học, đó là tác dụng của ngôi kể thứ nhất và ngôi kể thứ ba. Đây là chìa khóa giúp chúng ta hiểu sâu hơn về ý đồ của tác giả và cái hay của một câu chuyện.

Chúng ta hãy cùng nhau phân tích từng ngôi kể nhé.

I. NGÔI KỂ THỨ NHẤT

1. Dấu hiệu nhận biết:
Người kể chuyện chính là một nhân vật trong tác phẩm, tự xưng là “tôi” (hoặc “chúng tôi”, “tớ”, “mình”…). Người kể chuyện trực tiếp tham gia hoặc chứng kiến các sự việc và kể lại câu chuyện theo góc nhìn của mình.

2. Tác dụng:
Khi sử dụng ngôi kể thứ nhất, tác giả muốn mang lại những hiệu quả nghệ thuật sau:

a. Tạo sự chân thực, gần gũi và đáng tin cậy:
Câu chuyện được kể lại bởi chính người trong cuộc, giống như một lời tâm sự, một lời tự thú. Điều này khiến người đọc cảm thấy câu chuyện rất thật, như thể mình đang trực tiếp lắng nghe nhân vật chia sẻ. Mọi sự việc, dù có kì lạ đến đâu, cũng trở nên đáng tin hơn.

b. Giúp tác giả thể hiện sâu sắc thế giới nội tâm của nhân vật:
Đây là tác dụng quan trọng nhất. Vì người kể xưng “tôi” nên có thể trực tiếp bộc lộ những suy nghĩ, tình cảm, cảm xúc, những dằn vặt, trăn trở thầm kín nhất của mình mà không cần ai đoán biết. Người đọc có thể thấu hiểu một cách trọn vẹn và sâu sắc tâm hồn của nhân vật.

c. Thể hiện cái nhìn chủ quan của nhân vật:
Mọi sự việc, con người khác đều được nhìn qua lăng kính của cái “tôi” trần thuật. Vì vậy, cách kể này mang đậm dấu ấn cá nhân, thể hiện quan điểm, cách đánh giá của riêng nhân vật kể chuyện.

3. Ví dụ minh họa trong chương trình Ngữ văn 8:
Chúng ta hãy nhớ lại văn bản “Tôi đi học” của nhà văn Thanh Tịnh.
Ngay từ nhan đề và những dòng đầu tiên, tác giả đã dùng ngôi kể thứ nhất (nhân vật xưng “tôi”).
Tác dụng:
– Tác giả đã tái hiện lại một cách chân thực những kỉ niệm trong sáng của buổi tựu trường đầu tiên. Người đọc như được sống lại cùng nhân vật “tôi” với những cảm giác bỡ ngỡ, hồi hộp, lo sợ rất thật.
– Toàn bộ thế giới nội tâm của cậu bé được phơi bày: từ cảm nhận về sự thay đổi trên con đường quen thuộc, sự rụt rè khi đứng trước sân trường, nỗi lo sợ khi sắp phải rời tay mẹ, cho đến cảm giác vừa xa lạ vừa gần gũi với lớp học và những người bạn mới. Tất cả những dòng cảm xúc tinh tế đó chỉ có thể được thể hiện một cách trọn vẹn nhất qua lời kể của chính nhân vật.

II. NGÔI KỂ THỨ BA

1. Dấu hiệu nhận biết:
Người kể chuyện tự giấu mình đi, không xuất hiện trực tiếp trong tác phẩm. Người kể gọi tên các nhân vật hoặc dùng các đại từ nhân xưng như “hắn”, “lão”, “chị ta”, “anh ấy”, “họ”… để kể. Người kể chuyện giống như một người quan sát toàn năng, biết hết mọi chuyện.

2. Tác dụng:
Ngôi kể thứ ba mang lại những ưu thế riêng biệt:

a. Tạo tính khách quan cho câu chuyện:
Vì người kể không trực tiếp tham gia vào câu chuyện nên lời kể thường mang lại cảm giác khách quan, không bị chi phối bởi tình cảm yêu, ghét của riêng một nhân vật nào. Người đọc có thể tự do đánh giá các nhân vật, sự kiện.

b. Giúp người kể có góc nhìn toàn tri, linh hoạt:
Đây là ưu điểm lớn nhất của ngôi kể thứ ba. Người kể có thể có mặt ở khắp mọi nơi, chứng kiến mọi sự việc. Người kể không chỉ kể được những gì nhân vật làm, nhân vật nói mà còn biết được cả những suy nghĩ, cảm xúc sâu kín của nhiều nhân vật khác nhau. Nhờ vậy, câu chuyện được tái hiện một cách toàn diện, bao quát.

c. Giúp tác giả tự do dẫn dắt câu chuyện và nêu lên những nhận xét, đánh giá:
Người kể chuyện ở ngôi thứ ba có thể linh hoạt điều khiển nhịp điệu câu chuyện, bình luận, triết lí về cuộc đời, về con người một cách tự nhiên. Qua đó, tác giả có thể dễ dàng thể hiện tư tưởng, chủ đề của tác phẩm.

3. Ví dụ minh họa trong chương trình Ngữ văn 8:
Các em hãy xem lại đoạn trích “Tức nước vỡ bờ” (trích tiểu thuyết “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố).
Tác giả đã sử dụng ngôi kể thứ ba.
Tác dụng:
– Lời kể mang tính khách quan, tường thuật lại toàn bộ sự việc xảy ra trong nhà chị Dậu một cách rõ ràng, tuần tự: từ lúc chị Dậu chăm sóc chồng, đến khi cai lệ và người nhà lí trưởng xông vào.
– Quan trọng hơn, ngôi kể thứ ba cho phép người kể chuyện “nhìn” thấu tâm can của nhiều nhân vật. Người kể biết được chị Dậu “run run” bê bát cháo, biết chị “liền đặt con xuống đất, chạy đến đỡ lấy tay hắn”, và đỉnh điểm là thấu hiểu được quá trình tâm lí dẫn đến sự phản kháng của chị. Đồng thời, người kể cũng miêu tả được sự hung hãn, tàn nhẫn của tên cai lệ. Nhờ góc nhìn toàn tri này, người đọc thấy được toàn cảnh cuộc xung đột và hiểu rõ nguyên nhân, diễn biến, kết quả của nó.

KẾT LUẬN

Các em thân mến, cả hai ngôi kể đều có những ưu điểm riêng và việc lựa chọn ngôi kể nào phụ thuộc hoàn toàn vào ý đồ nghệ thuật của tác giả.

– Ngôi thứ nhất phù hợp với những tác phẩm giàu chất trữ tình, tự sự, cần đi sâu vào thế giới nội tâm của một cá nhân.
– Ngôi thứ ba phù hợp với những tác phẩm cần tái hiện một bức tranh xã hội rộng lớn, với nhiều tuyến nhân vật và sự kiện phức tạp.

Khi phân tích một tác phẩm, việc xác định đúng ngôi kể và chỉ ra tác dụng của nó sẽ giúp bài làm của các em sâu sắc hơn rất nhiều. Cô hy vọng bài giảng này sẽ giúp các em nắm vững kiến thức quan trọng này.

Chúc các em học tốt