Chào các em học sinh thân mến! Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu về một phẩm chất vô cùng quan trọng trong cuộc sống cũng như trong văn học, đó là sự thấu hiểu và cảm thông. Đây là khả năng đặt mình vào vị trí của người khác để hiểu được suy nghĩ, cảm xúc, hoàn cảnh của họ, từ đó có thái độ chia sẻ và hành động phù hợp.
Trong chương trình Ngữ văn lớp 9, chúng ta đã được tiếp cận rất nhiều tác phẩm giàu giá trị nhân văn, nơi mà phẩm chất này được thể hiện rõ nét. Dưới đây là 4 dẫn chứng tiêu biểu mà cô muốn cùng các em phân tích:
—
Dẫn chứng 1: Sự thấu hiểu, cảm thông của người kể chuyện/tác giả đối với số phận Vũ Nương trong truyện “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ.
Bước 1: Nêu rõ bối cảnh và nhân vật liên quan.
Truyện “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ (trích từ “Truyền kì mạn lục”) kể về cuộc đời đầy bi kịch của nhân vật Vũ Nương. Nàng là người phụ nữ nết na, thùy mị, đảm đang nhưng lại phải chịu oan khuất và cái chết thương tâm.
Bước 2: Phân tích biểu hiện của sự thấu hiểu, cảm thông.
- Tác giả đã khéo léo xây dựng tình huống éo le khi Trương Sinh nghi oan cho Vũ Nương chỉ vì lời nói ngây thơ của đứa con thơ về cái bóng. Dù Vũ Nương đã hết lời thanh minh, dù hàng xóm đã chứng thực, Trương Sinh vẫn không tin. Bi kịch lên đến đỉnh điểm khi Vũ Nương nhảy xuống sông Hoàng Giang tự vẫn để chứng minh sự trong sạch của mình.
- Sự thấu hiểu của tác giả thể hiện rõ qua việc ông miêu tả tỉ mỉ nỗi đau đớn, uất ức tột cùng của Vũ Nương trước khi gieo mình xuống dòng nước: “Than ôi! Chàng Trương, xưa nay tôi chịu đựng sự ruồng rẫy đã đành, nay đến nỗi phải chịu tiếng nhơ nhuốc như vậy, thì còn mặt mũi nào mà nhìn vào mặt người ta nữa!”. Lời than ấy chất chứa nỗi oan ức, tuyệt vọng, cho thấy tác giả đã đồng cảm sâu sắc với số phận oan nghiệt, bế tắc của người phụ nữ trong xã hội phong kiến đầy định kiến.
- Không chỉ dừng lại ở đó, tác giả còn để Vũ Nương được cứu vớt bởi Linh Phi dưới thủy cung và cuối cùng được minh oan một cách gián tiếp qua cuộc gặp gỡ với Phan Lang. Chi tiết này tuy mang yếu tố kì ảo nhưng lại thể hiện ước mơ công lí, sự cảm thông của tác giả đối với mong muốn được giải oan, được trả lại danh dự của người phụ nữ, cho dù điều đó chỉ có thể thực hiện được ở thế giới khác.
Bước 3: Tổng kết ý nghĩa.
Đây là sự thấu hiểu sâu sắc trước bi kịch của người phụ nữ, sự cảm thông với nỗi oan khuất và ước mơ về công lí, danh dự cho những con người lương thiện trong một xã hội còn nhiều bất công.
(Nguồn tham khảo: Sách giáo khoa Ngữ văn 9, tập 1)
—
Dẫn chứng 2: Sự thấu hiểu, cảm phục của ông Họa sĩ đối với anh Thanh niên trong truyện ngắn “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long.
Bước 1: Nêu rõ bối cảnh và nhân vật liên quan.
Truyện ngắn “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long giới thiệu với chúng ta về cuộc sống và công việc của những con người lao động thầm lặng ở Sa Pa. Trong đó, nhân vật ông họa sĩ đã có cuộc gặp gỡ ngắn ngủi với anh thanh niên làm công tác khí tượng kiêm vật lí địa cầu.
Bước 2: Phân tích biểu hiện của sự thấu hiểu, cảm thông.
- Ông họa sĩ ban đầu lên Sa Pa để tìm kiếm những “nét chưa ghi” vào tác phẩm của mình. Khi gặp anh thanh niên, qua câu chuyện trò chuyện, ông không chỉ lắng nghe mà còn quan sát, cảm nhận rất tinh tế.
- Ông đã thấu hiểu sự cô đơn tưởng chừng khó tránh khỏi của anh thanh niên trên đỉnh núi cao, nhưng đồng thời cũng cảm phục ý chí, nghị lực và tinh thần lạc quan của anh khi tìm thấy niềm vui trong công việc.
- Ông họa sĩ đã nhìn thấy vẻ đẹp tâm hồn ẩn chứa đằng sau công việc thầm lặng: sự say mê với công việc, tinh thần trách nhiệm cao cả, lối sống giản dị, khiêm tốn (anh thanh niên luôn nghĩ mình còn nhỏ bé so với những người khác) và tấm lòng rộng mở (tặng quà cho những người qua đường, quan tâm đến cuộc sống xung quanh).
- Ông đã nhận ra: “Phải, một nét thôi đủ khẳng định một tâm hồn, khơi gợi một cái gì đó rất mới mẻ cho sự sáng tạo.” Câu nói và hành động “bắt tay thật chặt” khi chia tay cho thấy ông họa sĩ đã hoàn toàn thấu hiểu, cảm phục và trân trọng những con người lao động thầm lặng, cống hiến cho đất nước như anh thanh niên.
Bước 3: Tổng kết ý nghĩa.
Sự thấu hiểu ở đây là khả năng nhìn xuyên qua bề ngoài, đến với vẻ đẹp nội tâm và giá trị đích thực của con người, đặc biệt là những con người âm thầm cống hiến cho Tổ quốc.
(Nguồn tham khảo: Sách giáo khoa Ngữ văn 9, tập 1)
—
Dẫn chứng 3: Sự thấu hiểu, sẻ chia của ông Ba (người kể chuyện) đối với tình cảm của ông Sáu dành cho con trong truyện ngắn “Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng.
Bước 1: Nêu rõ bối cảnh và nhân vật liên quan.
Truyện ngắn “Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng kể về tình cha con sâu nặng và bi thương của ông Sáu và bé Thu trong chiến tranh. Ông Ba là người kể chuyện, cũng là người đồng đội thân thiết, chứng kiến toàn bộ câu chuyện.
Bước 2: Phân tích biểu hiện của sự thấu hiểu, cảm thông.
- Ông Ba là người chứng kiến toàn bộ cuộc gặp gỡ đầy éo le của cha con ông Sáu: từ sự hắt hủi của bé Thu đối với người cha sau bao năm xa cách, cho đến khoảnh khắc bé Thu nhận ra cha và cất tiếng gọi “Ba!”. Ông Ba đã cảm nhận được nỗi đau của ông Sáu khi bị con từ chối và cả niềm hạnh phúc vỡ òa khi được con gọi.
- Khi ông Sáu vào chiến khu, ông Ba là người duy nhất được ông Sáu kể về lời hứa làm chiếc lược ngà cho con. Ông Ba đã thấu hiểu nỗi day dứt, ân hận của ông Sáu khi chưa kịp thực hiện lời hứa ấy, và cả niềm vui, sự cẩn trọng của ông Sáu khi cặm cụi làm chiếc lược trong chiến khu đầy khó khăn.
- Đặc biệt, trước lúc hy sinh vì vết thương nặng, ông Sáu đã “lấy tay đập vào vai tôi, làm hiệu trao cho tôi cái lược”. Hành động này không lời nhưng ông Ba đã thấu hiểu sâu sắc mong muốn cuối cùng, lời trăn trối của người đồng đội là chiếc lược ngà phải được trao tận tay bé Thu.
- Ông Ba đã nhận lấy chiếc lược và giữ lời hứa, trao nó cho bé Thu sau này. Hành động này không chỉ là sự trung thành với lời hứa của người bạn mà còn là sự cảm thông sâu sắc, muốn hoàn thành tâm nguyện cho người đã khuất, cũng là để xoa dịu phần nào nỗi đau của bé Thu, giúp bé hiểu thêm về tình yêu thương bao la của cha mình.
Bước 3: Tổng kết ý nghĩa.
Đây là sự thấu hiểu tình cảm sâu nặng, thiêng liêng của một người cha, sự cảm thông với nỗi đau và khao khát cuối cùng của người đồng đội, từ đó biến thành hành động sẻ chia, giúp đỡ đầy tình nghĩa.
(Nguồn tham khảo: Sách giáo khoa Ngữ văn 9, tập 1)
—
Dẫn chứng 4: Sự thấu hiểu và cảm nhận sâu sắc của người cháu về tình yêu thương của bà trong bài thơ “Bếp lửa” của Bằng Việt.
Bước 1: Nêu rõ bối cảnh và nhân vật liên quan.
Bài thơ “Bếp lửa” của Bằng Việt là dòng hồi tưởng của người cháu trưởng thành đang học tập ở xa, nhớ về tuổi thơ gian khó gắn bó với người bà và bếp lửa thân thương.
Bước 2: Phân tích biểu hiện của sự thấu hiểu, cảm thông.
- Người cháu từ thuở nhỏ đã sống cùng bà, chứng kiến bà “năm nào đói mòn đói mỏi” nhưng vẫn “bếp lửa ấp iu nồng đượm”. Những hình ảnh đó đã in sâu vào tâm trí cháu, là tiền đề cho sự thấu hiểu sau này.
- Khi lớn lên, đi xa, người cháu vẫn nhớ về bếp lửa và nhận ra ý nghĩa thiêng liêng của nó. Cháu hiểu rằng bếp lửa không chỉ đơn thuần là nơi sưởi ấm, nấu ăn mà còn là biểu tượng của tình yêu thương, sự tần tảo, nhẫn nại và hi sinh của bà.
- Cháu thấu hiểu những vất vả, khó khăn mà bà đã trải qua để nuôi mình lớn khôn: “Một đời bà chịu khó, chịu thương”, “Nhóm bếp lửa nghĩ thương bà khó nhọc”. Cháu cảm nhận được sự hy sinh lớn lao của bà khi một mình gánh vác gia đình, nuôi dạy cháu giữa những năm tháng chiến tranh, đói khổ.
- Sự thấu hiểu này không chỉ dừng lại ở việc nhớ về quá khứ mà còn là sự chiêm nghiệm sâu sắc về hiện tại và tương lai, thể hiện qua câu hỏi tu từ: “Giờ cháu đã đi xa… Sớm mai này bà nhóm bếp lên chưa?”. Dù đã trưởng thành, đi xa, người cháu vẫn luôn hướng về bà, thấu hiểu rằng tình yêu thương vô bờ của bà là nguồn cội, là sức mạnh nâng đỡ cháu trong cuộc sống.
- Câu thơ “Ôi kì lạ và thiêng liêng – bếp lửa!” là lời thốt lên đầy cảm xúc, thể hiện sự thấu hiểu tột cùng về giá trị của tình bà cháu, về những điều giản dị nhưng vĩ đại mà bà đã mang lại, đã nhóm lên ngọn lửa của sự sống và tình yêu trong tâm hồn cháu.
Bước 3: Tổng kết ý nghĩa.
Đây là sự thấu hiểu sâu sắc về tình yêu thương, sự hy sinh thầm lặng của người bà, từ đó dẫn đến lòng biết ơn, trân trọng và nỗi nhớ da diết không nguôi của người cháu.
(Nguồn tham khảo: Sách giáo khoa Ngữ văn 9, tập 1)
—
Hy vọng qua 4 dẫn chứng trên, các em đã hiểu rõ hơn về ý nghĩa của sự thấu hiểu và cảm thông trong văn học cũng như trong cuộc sống. Cô mong rằng các em sẽ luôn rèn luyện phẩm chất này để trở thành những người có trái tim nhân ái, biết yêu thương và chia sẻ!
Dẫn chứng
Minh Hiếu, một cậu học trò nhỏ, thấu hiểu việc người bạn Tất Minh không thể đi học, em đã dành 10 năm để cõng bạn đến trường. Minh Hiếu đã dùng sự thấu hiểu, cảm thông của mình để giúp nuôi ước mơ con chữ của bạn mình.
Trong dịch bệnh Covid 19, rất nhiều mạnh thường quân trên cả nước, không chỉ là những người giàu có hay gia đình có điều kiện, mọi tầng lớp nhân dân đều chung tay, đồng lòng cho những hoạt động như Giải cứu nông sản vì chúng ta hiểu được sự nhọc nhằn, vất vả của bà con nông dân.
Thấu hiểu, cảm thông cho những khó khăn mà bệnh nhân ung thư gặp phải, rất rất nhiều chị em phụ nữ đã cùng đòng lòng nuôi tóc, tham gia hoạt động hiến tóc tình nguyện để giúp đỡ những bệnh nhân ung thư.
Em bé Hải An, một em bé 7 tuổi đã qua đời vì bệnh tật, nhưng em không ra đi như bình thường. Sống tại bệnh viện, hơn ai hết em hiểu cho nỗi đau, mất mát của vô vàn người không có cho mình cơ thể lành lặn, vậy nên em đã hiến giác mạc của mình với lời khẳng định: “Con muốn khi mất đi, những bộ phận vẫn sống trên cơ thể người khác”.