Trong bài thơ Việt Bắc, Tố Hữu viết:
Ta về, mình có nhớ ta
Ta về, ta nhớ những…
Ta về, mình có nhớ ta
Ta về, ta nhớ những hoa cùng người
Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi
Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng
Ngày xuân mơ nở trắng rừng
Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang
Ve kêu rừng phách đổ vàng
Nhớ cô em gái hái măng một mình
Rừng thu trăng rọi hòa bình
Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung
Cảm nhận của anh/ chị về bức tranh thiên nhiên bốn mùa và con người Việt Bắc đươc tái hiện qua khổ thơ trên.
Chúng ta sẽ đi từng bước một để cảm nhận thật sâu sắc đoạn thơ này nhé.
Bước 1: Đọc kỹ và xác định yêu cầu đề bài
Các em đã đọc đoạn thơ. Yêu cầu của đề bài là: Cảm nhận về bức tranh thiên nhiên bốn mùa và con người Việt Bắc được tái hiện qua khổ thơ trên.
Như vậy, chúng ta cần tập trung vào hai yếu tố chính:
1. Thiên nhiên Việt Bắc bốn mùa.
2. Hình ảnh con người Việt Bắc.
Và quan trọng là, chúng ta phải xem hai yếu tố này được miêu tả như thế nào, có mối liên hệ gì với nhau qua lời thơ của Tố Hữu.
Bước 2: Phân tích từng câu thơ, từng hình ảnh
Chúng ta sẽ đi vào chi tiết từng câu, từng chữ để khai thác ý nghĩa.
* “Ta về, mình có nhớ ta / Ta về, ta nhớ những hoa cùng người”
* Hai câu thơ đầu mở ra không khí bồi hồi, bịn rịn của cuộc chia tay. Lời gọi “ta”, “mình” thể hiện sự gắn bó thân thiết, tình nghĩa sâu nặng.
* Sự xuất hiện của “hoa cùng người” đã gợi mở ngay từ đầu về hai hình ảnh sẽ song hành trong khổ thơ: vẻ đẹp thiên nhiên và hình ảnh con người lao động, kháng chiến.
* “Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi”
* Đây là hình ảnh mở đầu cho bức tranh thiên nhiên. “Rừng xanh” gợi lên sự bạt ngàn, sức sống mãnh liệt của núi rừng Việt Bắc.
* “Hoa chuối đỏ tươi” là một chi tiết rất đắt. Hoa chuối thường nở vào mùa đông xuân, màu đỏ rực rỡ trên nền xanh của rừng. Hình ảnh này vừa mang vẻ đẹp rực rỡ, vừa gợi lên sự ấm áp, lạc quan giữa không gian núi rừng. Nó cũng có thể gợi liên tưởng đến màu cờ đỏ thắm, màu máu của những người con chiến đấu.
* “Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng”
* Đây là hình ảnh con người lao động, con người kháng chiến. “Đèo cao” là đặc trưng của địa hình Việt Bắc, vừa hùng vĩ, vừa gian lao.
* “Nắng ánh dao gài thắt lưng” gợi lên hình ảnh người dân quân, người du kích sẵn sàng chiến đấu, làm việc. Ánh nắng chiếu lên lưỡi dao khiến nó thêm phần sắc bén, uy dũng. Đây là hình ảnh rất khỏe khoắn, rắn rỏi, thể hiện tinh thần cảnh giác, sẵn sàng đương đầu với mọi thử thách.
* “Ngày xuân mơ nở trắng rừng”
* Chuyển sang mùa xuân. “Mơ nở trắng rừng” là một hình ảnh thơ mộng, tinh khôi. Mùa xuân mang đến sự thanh khiết, dịu dàng cho núi rừng. Màu trắng của hoa mơ gợi lên vẻ đẹp trong trẻo, thuần khiết.
* “Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang”
* Song hành với mùa xuân là hình ảnh người con gái Việt Bắc. “Đan nón” là một công việc thủ công truyền thống, đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ.
* “Chuốt từng sợi giang” cho thấy sự cẩn thận, tinh tế của người phụ nữ. Mỗi chiếc nón làm ra không chỉ che nắng che mưa mà còn chứa đựng cả tâm huyết, tình cảm. Hình ảnh này gợi lên vẻ đẹp dịu dàng, đảm đang, thầm lặng.
* “Ve kêu rừng phách đổ vàng”
* Chuyển sang mùa hè. “Ve kêu” là âm thanh quen thuộc báo hiệu mùa hè.
* “Rừng phách đổ vàng” là một hình ảnh rất độc đáo và ấn tượng. Cây phách khi nở hoa có màu vàng rực rỡ. Cả một cánh rừng phách nở hoa vàng rực dưới cái nắng hè oi ả tạo nên một khung cảnh huy hoàng, tràn đầy sức sống. Nó gợi lên sự nồng nàn, sôi động của mùa hè.
* “Nhớ cô em gái hái măng một mình”
* Trong không gian rực rỡ của mùa hè, Tố Hữu lại khắc họa hình ảnh cô em gái. “Hái măng” là công việc gắn liền với núi rừng, vừa vất vả, vừa thể hiện sự gắn bó với thiên nhiên.
* “Một mình” gợi lên sự tần tảo, tự lực, có chút cô đơn nhưng cũng đầy kiên cường. Vẻ đẹp của cô gái hiện lên giữa khung cảnh hùng vĩ của núi rừng.
* “Rừng thu trăng rọi hòa bình”
* Cuối cùng là mùa thu. “Rừng thu” gợi lên không khí man mác, lãng mạn.
* “Trăng rọi hòa bình” là một hình ảnh đắt giá. Ánh trăng mùa thu thường gợi sự tĩnh lặng, thanh bình. Ở đây, ánh trăng còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: sự bình yên, ấm no mà cách mạng đã mang lại. Khung cảnh thiên nhiên mùa thu được nhuốm màu của ý nghĩa chính trị.
* “Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung”
* Trong không gian tĩnh lặng, dịu êm của đêm thu, vang lên “tiếng hát ân tình thủy chung”. Tiếng hát ấy có thể là của người dân Việt Bắc, những người đã một lòng một dạ theo cách mạng. Nó thể hiện tình cảm gắn bó, son sắt, thủy chung với quê hương, với cách mạng.
Bước 3: Tổng hợp và khái quát hóa
Sau khi phân tích chi tiết, chúng ta sẽ tổng hợp lại để thấy được bức tranh toàn cảnh.
* Về thiên nhiên:
* Tố Hữu đã vẽ nên một bức tranh thiên nhiên Việt Bắc bốn mùa vô cùng sống động, đầy màu sắc và âm thanh.
* Mùa đông xuân có “hoa chuối đỏ tươi”, mùa xuân có “mơ nở trắng rừng”, mùa hè có “rừng phách đổ vàng”, mùa thu có “trăng rọi hòa bình”.
* Thiên nhiên hiện lên vừa hùng vĩ, hoang sơ (“rừng xanh”, “đèo cao”) vừa thơ mộng, trữ tình (“mơ nở trắng rừng”, “trăng rọi”).
* Mỗi mùa đều có những nét đặc trưng riêng, tạo nên một bức tranh phong phú, đa dạng.
* Sự lựa chọn các hình ảnh thiên nhiên rất tinh tế, mang tính biểu tượng cao, gợi lên những trạng thái, cảm xúc khác nhau.
* Về con người:
* Song hành với vẻ đẹp thiên nhiên là hình ảnh con người Việt Bắc – con người của kháng chiến, con người lao động.
* Hình ảnh người dân quân/du kích rắn rỏi, dũng cảm (“dao gài thắt lưng”).
* Hình ảnh người phụ nữ đảm đang, khéo léo, thầm lặng (“đan nón chuốt từng sợi giang”).
* Hình ảnh cô gái miền núi tần tảo, kiên cường (“hái măng một mình”).
* Và âm vang chung là “tiếng hát ân tình thủy chung” của con người Việt Bắc.
* Con người hiện lên với những phẩm chất đáng quý: lao động cần cù, tinh thần cảnh giác, sự đảm đang, tình nghĩa thủy chung.
* Mối quan hệ giữa thiên nhiên và con người:
* Điểm đặc sắc nhất trong khổ thơ là sự hòa quyện, giao thoa giữa thiên nhiên và con người.
* Thiên nhiên không chỉ là phông nền mà còn góp phần khắc họa phẩm chất, tâm hồn con người. Vẻ đẹp thiên nhiên làm tôn lên vẻ đẹp của con người, và ngược lại, con người làm cho bức tranh thiên nhiên thêm phần ý nghĩa, sức sống.
* Lời thơ “nhớ những hoa cùng người” đã khéo léo đặt hai hình ảnh này cạnh nhau ngay từ đầu.
* Mỗi hình ảnh thiên nhiên đều gắn liền với một hình ảnh con người, thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa con người với đất trời, với cuộc sống kháng chiến nơi núi rừng. Ví dụ, “rừng xanh hoa chuối đỏ tươi” đi cùng “dao gài thắt lưng”, “ngày xuân mơ nở trắng rừng” đi cùng “người đan nón”, “ve kêu rừng phách đổ vàng” đi cùng “cô em gái hái măng”, “rừng thu trăng rọi hòa bình” đi cùng “tiếng hát ân tình thủy chung”.
* Sự gắn bó này tạo nên một không khí vừa thiêng liêng, vừa gần gũi, vừa anh hùng, vừa trữ tình.
Bước 4: Đánh giá và khẳng định giá trị đoạn thơ
Khổ thơ trên là một minh chứng rõ nét cho tài năng nghệ thuật của Tố Hữu trong việc vẽ tranh thiên nhiên và khắc họa con người.
* Ông đã sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, màu sắc, âm thanh.
* Cách miêu tả chân thực, sống động, mang đậm dấu ấn cá nhân.
* Sự kết hợp hài hòa giữa cái hùng vĩ và cái trữ tình, giữa vẻ đẹp thiên nhiên và phẩm chất con người.
* Đoạn thơ đã khắc sâu trong lòng người đọc hình ảnh Việt Bắc kháng chiến, nơi có thiên nhiên tươi đẹp và con người anh dũng, nghĩa tình. Đó là nền tảng tinh thần vững chắc cho cách mạng.
Như vậy, chúng ta đã cùng nhau phân tích xong khổ thơ này. Các em thấy đó, mỗi câu thơ, mỗi hình ảnh đều chứa đựng những tầng ý nghĩa sâu sắc. Quan trọng là chúng ta biết cách đọc hiểu và cảm nhận tinh tế.
Các em có câu hỏi nào không? Nếu không, chúng ta sẽ sang phần tiếp theo.
Chào em, em tham khảo gợi ý:
* Cảnh và người Việt Bắc đẹp nhất trong bức tranh tứ bình qua 4 mùa xuân, hạ, thu, đông. Bức tranh này rất giàu màu sắc dân tộc: “Ta về mình có nhớ ta … Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung”.
* 2 dòng thơ đầu: Ở đây, ta là người ra đi, mình là người ở lại. Người ra đi nhắn nhủ với người ở lại: “Ta về mình có nhớ ta – Ta về ta nhớ những hoa cùng người”. “Nhớ những hoa cùng người” là nhớ những gì đẹp nhất của thiên nhiên và con người nơi đây. Chữ “cùng” đã đồng nhất hóa hoa và người bởi lẽ “người ta là hoa đất” (tục ngữ Việt Nam).
* 2 dòng 3, 4: Bức tranh tứ bình có màu sắc tươi tắn, lung linh rất đầm ấm, được phác họa bởi bút pháp chấm phá của thơ ca cổ điển phương Đông với nét vẽ đầu tiên dành cho mùa đông Việt Bắc.
– Trong bạt ngàn của rừng xanh hùng vĩ trập trùng bất tận nổi bật lên gam màu đỏ tươi của những đóa hoa chuối rừng. Cảnh đơn sơ giản dị nhưng đậm đà sắc màu miền núi. Mùa đông Việt Bắc không lạnh lẽo hoang vu, trái lại tràn trề sức sống, lung linh sắc đỏ, những sắc màu tươi nguyên không pha tạp, thấm hồn dân tộc.
– Trên nền bức tranh thiên nhiên hùng vĩ xuất hiện một dáng người tươi tắn trẻ trung trong ánh nắng mùa đông: “Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng”. Người lao động miền núi Việt Bắc như đứng giữa trời cao, lưng chừng đèo, giữa bát ngát rừng xanh. Ánh nắng mùa đông chớp lóe trên lưỡi dao rìu làm bừng sáng cả một khu rừng. Con người hiện lên với tư thế thật khỏe khoắn, tràn đầy sức trẻ, làm chủ thiên nhiên núi rừng. Vì thế, cảnh mùa đông không tĩnh lặng mà sống động lạ thường.
* 2 dòng 5, 6: Hết mùa đông đến mùa xuân, xuân sang, thiên nhiên đất trời bừng lên sức sống.
– Từ muôn thuở xưa, mùa xuân đã trở thành ngọn nguồn cảm hứng của thi nhân. Mỗi chúng ta hôm nay có lẽ đều nhớ đến mùa xuân đầy sức sống trong thơ Nguyễn Trãi: “Cỏ xanh như khói bến xuân tươi” (Bến đò xuân đầu trại), hay cảnh ngày xuân trên trang thơ của Nguyễn Du: “Cỏ non xanh tận chân trời – Cành lê trắng điểm một vài bông hoa”. Và mùa xuân trong thơ Mới muôn hình sắc, đó là mùa xuân của tình yêu đôi lứa trong những vần thơ của Xuân Diệu: “Của yến anh này đây khúc tình si”. Cũng có những nét vẽ rất êm đềm trong thơ Anh Thơ: “Mưa đổ bụi êm êm trên bến vắng” (Chiều xuân).
– Nhưng đây mới là mùa xuân Việt Bắc, một màu trắng tinh khiết, dịu mát tràn ngập đất trời Việt Bắc. Những đóa hoa mơ mỏng manh dường như làm cả Việt Bắc êm dịu đi trong một sớm xuân nào. Và ngày nào cũng vậy, mơ đều nở trắng núi rừng, tươi mới, lung linh lạ thường. Tố Hữu đã kịp ghi lại linh hồn của tạo vật trong cảnh ngày xuân, hồn người chan hòa với cảnh. Câu thơ gợi nhớ trong ta giây phút thiêng liêng Bác trở về nước năm xưa, hoa mơ cũng nở trắng rừng, trắng bạt ngàn bất tận:
Ôi sáng xuân nay xuân bốn mốt
Trắng rừng biên giới nở hoa mơ
Bác về… Im lặng con chim hót
Thánh thót bờ lau vui ngẩn ngơ
(Trích Trường ca theo chân Bác – Tố Hữu)
– Đồng bào Việt Bắc trong những ngày xuân cần cù chịu khó “chuốt từng sợi giang”. Đôi bàn tay mềm mại của người lao động Việt Bắc đang chau chuốt tỉ mỉ từng sợi giang. Cái nhịp nhàng trong lao động sản xuất hòa cùng cái nhịp nhàng của thiên nhiên tạo vật, cảnh và người hòa hợp đẹp đến lạ thường.
* 2 dòng 7, 8: Theo bước chân của thời gian, xuân qua, hạ tới. Mùa hè đến, Việt Bắc thật rộn rã:
Ve kêu rừng phách đổ vàng
Nhớ cô em gái hái măng một mình.
– Các thi nhân xưa thường dành cho mùa hạ nước Việt những vần thơ rất đẹp. Trên trang thơ Nguyễn Trãi, mùa hè tràn trề nhựa sống: “Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ – Hồng liên trì đã tiễn mùi hương”. Nguyễn Du cũng lưu lại hình ảnh của hoa lựu đỏ với lời thơ giàu chất tạo hình: “Đầu tường lửa lựu lập lòe đơm bông”.
– Lần đầu tiên, người đọc ngỡ ngàng trước sắc hạ vàng của Việt Bắc. Khi tiếng ve bắt đầu tấu lên khúc nhạc vào hạ cũng là lúc rừng phách nở hoa, để một màu vàng óng ả sóng sánh. Từ “đổ” là động từ mạnh, đột ngột mang theo cảm giác choáng ngợp, say mê của thi sĩ trước sự chuyển đổi bất ngờ của cảnh sắc thiên nhiên. Tố Hữu đã sử dụng nghệ thuật tương giao rất tài tình và tinh tế. Thiên nhiên núi rừng Việt Bắc hùng vĩ, tráng lệ. Câu thơ của Tố Hữu giàu chất hội họa.
– Nhớ mùa hạ Việt Bắc cũng là nhớ cô em gái hái măng một mình. Con người đi giữa rừng vắng mà không cô đơn. Đó là núi rừng Việt Bắc: “Gió thổi rừng tre phấp phới” (Nguyễn Đình Thi), núi rừng như xôn xao theo bước chân người thiếu nữ, cảnh đượm hơi ấm con người.
* 2 dòng thơ cuối: Bức tranh tứ bình khép lại với cảnh mùa thu Việt Bắc – mùa thu thơ mộng bậc nhất của nước Việt: “Rừng thu trăng rọi hòa bình – Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung”.
– Mùa thu trong thơ ca xưa thường thấm đẫm nỗi buồn. Mùa thu gắn với nỗi sầu biệt li, tàn phai muôn thuở. Mùa thu trong thơ Mới vẫn vang vọng đâu đây với “Tiếng thu” của Lưu Trọng Lư và hình ảnh “Con nai vàng ngơ ngác đạp trên lá vàng khô”. Mùa thu trong thơ Chế Lan Viên lại càng buồn thương hơn nữa. Chỉ trong Việt Bắc mới thật tươi vui trọn vẹn. Lần đầu tiên sau 9 năm kháng chiến trường kì, vầng trăng tỏa ánh sáng hòa bình đến muôn nơi. Trăng rừng huyền ảo làm tôn lên vẻ đẹp của núi rừng Việt Bắc trầm mặc linh thiêng.
– Cảnh mùa thu Việt Bắc vang vọng tiếng hát ân tình, thủy chung:
+ Tiếng hát của tình quân dân.
+ Tiếng hát chung đôi của kẻ ở người đi, thấm tình đồng bào đồng chí thủy chung son sắt.
* Sức hấp dẫn của đoạn thơ đến từ nhạc điệu trầm bổng du dương rất cân đối hài hòa. Câu 6 tiếng tả cảnh thiên nhiên đan xen với câu 8 tiếng tả vẻ đẹp của con người. Lời thơ giàu tính tạo hình đạt đến độ mẫu mực cổ điển hiếm thấy. Tứ thơ vận động, ban đầu là cảnh mùa đông và kết thúc với màu thu hòa bình. Giống như thiên nhiên và con người Việt Bắc đồng hành với kháng chiến bắt đầu từ mùa đông năm 1946 và khép lại vào mùa thu năm 1954 thắng lợi vẻ vang. Tứ thơ đi từ những ngày đầu kháng chiến gian khổ đến hòa bình, đậm đà khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn.
Đáp án:
– Đó là một bức tranh tứ bình tuyệt đẹp về thiên nhiên và con người Việt Bắc trong bốn mùa.
+ Bức tranh mùa đông: Có sự hài hòa giữa màu xanh bạt ngàn của rừng già và màu đỏ tươi đậm của bông hoa chuối rừng.Thiên nhiên không lạnh lẽo mà căng tràn sức sống, ấm áp, tươi tắn. Hình ảnh người lao động khỏe khoắn, bình dị với công việc đi nương quen thuộc.
+ Bức tranh mùa xuân: Thiên nhiên thơ mộng với bạt ngàn sắc trắng của hoa mơ như một tấm áo choàng trắng tinh khiết khoác lên mình cả núi rừng. Con người thì khéo léo, cần mẫn với động tác đan nón uyển chuyển nhịp nhàng như một nghệ sĩ.
+ Bức tranh mùa hè: Nổi bật với sắc vàng rực rỡ của rừng phách. Con người cần cù, chăm chỉ, chịu thương chịu khó với dáng điệu “hái măng một mình” của các cô gái Việt Bắc.
+ Bức tranh mùa thu: Huyền ảo lung linh với ánh trăng hòa bình. Con người ân nghĩa, thủy chung.
Không chỉ có màu sắc, bức tranh tứ bình về bốn mùa Việt Bắc còn được dệt nên bằng âm điệu:
+ Thể thơ lục bát: Nhịp nhàng, tha thiết, ngọt ngào, sâu lắng như ru vỗ con người vào nhịp nhớ đều đặn của những kỉ niệm.
+ Sử dụng cặp đại từ mình – ta kết hợp với nghệ thuật đối tạo ra sự cân xứng về cấu trúc và sự nhịp
nhàng của ngôn từ. Tất cả tạo nên nhạc điệu đầy quyến luyến, trầm bổng, ngân nga.
+ Biện pháp điệp: điệp từ “nhớ” được nhắc lại 5 lần tạo nên nhịp ru cho bài thơ, nhấn mạnh, khắc sâu
nỗi nhớ trong lòng người đi.
Đoạn thơ có giọng điệu tâm tình, đằm thắm, là tiếng nói của tình thương mến ngọt ngào… Thơ Tố Hữu phong phú nhạc điệu, một thứ nhạc giàu có tự bên trong của tâm hồn hoà với nhạc điệu lôi cuốn của đời sống.